De politiek, aangemoedigd door de zorgverzekeraars, is ervan overtuigd dat beperking van die niet-gecontracteerde zorg kosten zal besparen. Het wetsvoorstel van de minister stuurt dus aan op de mogelijkheid om de vergoeding die patiënten bij niet-gecontracteerde zorgaanbieders krijgen te verlagen. Ten onrechte, vindt Wouters: ‘Het betekent alleen maar dat we straks minder te kiezen hebben. Wachtlijsten zullen toenemen en nog meer zorgverleners zullen het bijltje erbij neerleggen, omdat ze niet langer de kwaliteit kunnen garanderen waar ze voor staan. En het erge is: die zogenaamde kostenbesparing is nooit aangetoond. Er is nog nooit goed onderzocht of gecontracteerde zorg inderdaad goedkoper is dan niet-gecontracteerde zorg.’

Teken de petitie Keuzevrijheid in de zorg

Ben jij het ook niet eens met de beperking van het aanbod van niet-gecontracteerde zorgverlening? Teken dan de petitie ‘Zeg nee tegen beperking keuzevrijheid in de zorg’.

Ik ben geschrokken. Echt geschrokken. Dat medewerkers in de zorg een (te?) groot verantwoordelijkheidsgevoel hebben, wist ik al. Dat er veel burn-outs zijn in de zorg wist ik ook. En dat de betrokkenheid enorm en bewonderenswaardig is, was mij bekend. Ik heb de Zorgpin in het leven geroepen om daar een passende waardering voor te bieden en schreef al eerder een artikel over medewerkers die vol zitten. Ook zag ik regelmatig dat mensen even nog een gesprekje doen met een cliënt, ook al is hun dienst afgelopen. En ik hoorde wel vaker dat medewerkers aangaven dat ze iets niet wilden doen omdat er al ‘te veel privé-tijd ging zitten in het werk’. Ik las eerder al dat Tommie Niessen, verpleegkundige en vlogger, in zijn eigen tijd urine in ging leveren omdat de cliënt niemand anders had. Ook schrok ik toen ik hoorde dat mensen door het arbeidsmarkttekort geen drie maar twee aaneengesloten weken vakantie mochten opnemen.
Maar dat het zo’n structureel zorgelijk probleem is, drong weer tot me door toen ik dit gesprek opving:

‘Een medewerker van mij start altijd om 06.15 uur met werken terwijl haar dienst pas om 07.30 uur begint. Dan kan ze vast de rapportages en mails lezen.’ ‘Herkenbaar,’ zegt de ander, ‘veel van mijn medewerkers beginnen ook een half uur voor hun dienst omdat ze als de dienst begint direct met de clienten aan de slag moeten.’  De derde gesprekspartner vult aan ‘Mijn medewerker vertelde dat ze door de (onbetaalde) extra uren haar vrijwilligerswerk opgezegd had. Het was te veel.’
En de zorgmanager sluit af met ‘Sowieso lezen medewerkers hun mail en informatie thuis omdat ze aangeven daar op het werk geen tijd voor te hebben.’

Een gesprek dat naast mij plaatsvindt tussen zorgmanagers en een coach die teams ondersteunt.
De coach greep in en sprak met het hele team af dat er voor 07.10 uur geen cliënten verzorgd worden en dat mensen niet voor 07.00 uur aan hun dienst beginnen. ‘De collega’s die wel gewoon op tijd aan hun dienst beginnen, voelen zich schuldig als de rest van het team al die tijd al aan het werk is’ Het voelt dus blijkbaar als te laat komen terwijl ze precies op tijd zijn?

Is het alleen dat (te?) grote verantwoordelijkheidsgevoel en die betrokkenheid? Of is het ook een reactie uit overmacht? Een teken van een te hoge werkdruk? Een te hoge administratiedruk? Ik denk een combinatie. Maar het is een ongezonde combinatie! En we laten het toe. Het tekort is blijkbaar zo groot dat we blij zijn met alle extra uurtjes. Ook al zijn het extra’s die ervoor zorgen dat mensen privé compromissen sluiten en mensen de ziektewet in jagen. We maken daardoor het onderliggende probleem niet zichtbaar.

Hoe groot zou het arbeidsmarkttekort zijn als elke zorgmedewerker vanaf aanstaande maandag besluit om niks meer in zijn vrije tijd te doen? Wat zou er allemaal blijven liggen en welk effect zou het hebben op de kwaliteit van de zorg aan de cliënten? Hoeveel geld zouden we kwijt zijn als we al die uren echt zouden betalen? Ik vrees het ergste. We zouden waarschijnlijk nog veel meer mensen nodig hebben in loondienst. Nog meer zzp’ers in moeten schakelen om het gat te vullen.

We moeten juist in deze tijden van werkdruk en tekorten bescherming bieden aan onze kostbare zorgprofessionals. Onze waardering laten blijken, maar ook grenzen stellen aan hun verantwoordelijkheidsgevoel. Een vitale medewerker heeft recht op een betaling van daadwerkelijk gewerkte uren èn recht op vrije tijd. En die verantwoordelijkheid ligt zowel bij de zorgprofessional als bij zijn of haar baas.

Dus, zorgprofessionals: tot morgenochtend 07.00 uur. En geen seconde eerder.

De VGZ heeft een aantal deskundigen uitgenodigd die allemaal hun visie geven op de ouderenzorg. Het thema is “Langer thuis kans of noodzaak”. Dat thema is natuurlijk goed gekozen, door de feitelijke sluiting van de verzorgingshuizen is er intramuraal weinig plek voor ouderen die enige vorm van zorg nodig hebben. Thuisblijven is voor veel ouderen dan ook niet een kwestie van keuze, maar het kan vaak niet anders. Toch biedt die dwangsituatie ook kansen om nu eens echt werk te maken van zorg thuis.

De deskundigen lijken een beetje cliché: de onderzoeker stelt vast dat onderzoek belangrijke kennis kan opleveren en pleit dus voor meer onderzoek, de moreel betrokkene deskundige stelt dat je ervoor moet zorgen dat ouderen zich altijd thuis voelen, waar ze ook gehuisvest zijn, de marketeerster ziet overal kansen en mogelijkheden, zoals het hoort in de marketing. Daarnaast zijn er mensen van instellingen die het opnemen voor de VGZ. Maar ja, de vraag is of ze het opnemen voor de VGZ omdat de VGZ hen gelden heeft toegekend of omdat de VGZ inderdaad een aantal goede beslissingen heeft genomen.

Een eigen opvatting van de VGZ lijkt niet ter discussie te staan; de deskundigen zijn naar voren geschoven om hun opvattingen naar voren te brengen. De zaal kan – puttend uit eigen ervaring – zaken inbrengen die gaan over de kansen en mogelijkheden met betrekking tot die ouderenzorg.

Een keur van zinnige zaken komt voorbij.

• Een verpleegkundige heeft een onderzoek gedaan naar het feit dat mensen niet tijdig beginnen met het nadenken over ‘het oud en gebrekkig zijn’. Als we dat eerder doen kunnen woningen sneller worden aangepast en kan veel ellende worden voorkomen, omdat mensen dan veel eenvoudiger langer thuis kunnen blijven wonen.
• Het ontbreken van goede mogelijkheden voor bekostiging van nieuwe initiatieven wordt genoemd als een belangrijke verklaring voor het feit dat initiatieven niet van de grond komen. Dit wordt natuurlijk genuanceerd door degenen die van de VGZ wel geld hebben gekregen.
• Lef wordt genoemd als een factor die veel goeds zou kunnen brengen. Bestuurders en zorgmedewerkers moeten veel meer lef laten zien. Ongetwijfeld is dat waar, veel regels kun je best tijdelijk of langere tijd aan je laars lappen als je daar goede redenen voor hebt. Minder regels is sowieso een trend, daar kun je op meeliften. Maar dat veronderstelt wel dat je uit je comfortzone komt en wat is er lastiger dan dat?
• Een spreker meldt dat hij bij de VGZ met een goed initiatief voor verbetering van de ouderenzorg werd afgeserveerd met de opmerking ‘dat is toch kansloos’. Dat lijkt me knap frustrerend, als je verhaal zo wordt neergesabeld, zonder enig inhoudelijk argument.
• De businesscase is blijkbaar heilig bij de VGZ, dat is wel een veelgehoorde opvatting. Het wordt gemeld door mensen die als ik het goed begrijp geen geld hebben gekregen, dus ik neem aan dat de VGZ onvoldoende vertrouwen had in het financiële verhaal. Relatief teveel verwachte kosten, en te weinig verwachte opbrengst, zoiets moet het zijn.
• Een interessante gedachte zou misschien kunnen zijn om meer zorgvormen als het Rosa Spierhuis te realiseren. Het Rosa Spierhuis is speciaal voor kunstenaars, voor een heel speciale doelgroep dus. Moeten we nadenken over speciale zorgvormen voor schrijvers, timmerlieden, politieagenten? Ik heb geen idee of het zou kunnen werken, het zou wel recht doen aan de marketinggedachte dat je je altijd op een specifieke doelgroep moet richten, omdat je anders niemand bereikt.

Zo gaat de discussie op en neer, met zinnige en soms ook minder zinnige dingen, veel preken voor eigen parochie, en zo is het onduidelijk of de VGZ nu informatie komt halen of informatie komt brengen. Ik kan het voor mezelf niet bepalen. Maar misschien is zowel informatie halen als brengen wel de definitie van een goed debat. En de mensen die ik als VGZ-mensen herken, lijken in elk geval goed te luisteren. Dat is in elk geval zeker een element van een goed debat, simpelweg luisteren, weten wat die ander eigenlijk zegt.

Op het eind komt de VGZ zelf toch aan bod in de vorm van de personen die verantwoordelijk zijn voor de zorginkoop van de ouderenzorg. Hebben ze iets gehoord waarmee ze echt wat gaan doen?

‘Ja, die bekostiging is natuurlijk wel een dingetje, en meer lef dat zou goed zijn en blijkbaar zijn we ook wel een beetje arrogant als we zomaar plannen van tafel vegen.’

Zo was er veel om over na te denken. Maar een gedachte blijft maar door mijn hoofd spelen. ‘Het gaat altijd over geld’, is in de loop van de avond regelmatig gezegd. En dat is misschien goed of misschien slecht, maar het is nu eenmaal zo. En als (oud-)docent economie in de zorg vind ik het persoonlijk heel goed, dat het altijd óók over geld gaat. Want het geld moet ergens vandaan komen en het komt van ons allemaal, we betalen allemaal mee via premies en belastingen.  Aan de besteding van al dat geld mag de eis worden gesteld dat het zinvol wordt uitgegeven.  Zorgverzekeraars als de VGZ zijn juist hiervoor aangesteld; zij moeten de vraag naar het efficiënt en effectief besteden van overheidsgeld stellen.

Maar toch, geld is een middel, niet een doel op zichzelf. Het grote doel moet zijn om ervoor te zorgen dat je als oudere – ook al heb je zorg nodig – zelf je zaken nog regelt en dat kunt blijven doen zolang je kunt, op de manier die je zelf wilt. Zelf bepalen hoe laat je opstaat en of je wilt ontbijten of niet. Het doel is om autonomie te realiseren, zelfredzaamheid, dat soort dingen, toch? En er zijn ontzettend veel mogelijkheden om te bereiken dat ouderen zich op hun gemak en ‘thuis’ voelen, maar daarbij moet aan één voorwaarde wel steeds voldaan worden. En dat is dat die ouderen zelf recht wordt gedaan, dat er naar ze wordt geluisterd, dat ze serieus genomen worden. En dus zal goede zorg een zorg zijn die zo veel mogelijk aangepast is aan individuele wensen. En hierbij kan een doelgroepbenadering  misschien heel goed werken. One size fits all, dus dezelfde zorg voor iedereen, dat moet nu maar eens afgelopen zijn.

Er wordt nu al op veel plekken geëxperimenteerd, het wordt steeds herhaald op in het debat. Maar veel zaken komen blijkbaar niet van de grond bij gebrek aan geld. Is het niet tijd om de financiële bril die de VGZ toch vaak opzet eens te vervangen door een bril die de mogelijkheden  en kansen van experimenten ziet? Er is 2 miljard extra overheidsgeld beschikbaar, het moet mogelijk zijn eens een tijdje wat risico’s te nemen en te kijken wat er gebeurt. Of anders gezegd, geformuleerd in de termen van deze serie columns: misschien is het nu even tijd om de waarden als autonomie en zelfredzaamheid wat meer ruimte te geven en wat minder belang te hechten aan financiële waarden. Of dat veel gaat opleveren, weet ik niet. Maar het zou in elk geval wel van lef getuigen.

KOPLOPERS IN DE ZORG // Er is veel kennis en ervaring te vinden onder bestuurders in de zorg. Om deze kennis te verzamelen en delen interviewt Jaap Jan Brouwer van Koplopers in de Zorg bestuurders in de zorg voor de serie Koplopers Top 50. Zo ontstaat een sectorbreed beeld van de belangrijkste thema’s en de wijze waarop bestuurders daarop inspelen.

Organisatie: Vincent van Gogh voor GGZ (VVG)
Bestuurder: Jolande Tijhuis

Stand van zaken in de sector

‘Binnen de sector zie je een ontwikkeling die erop gericht is mensen met GGZ-klachten eerder en dichter in het eigen netwerk met behulp van alle formele, informele zorg en beschikbare technologie te helpen. In het verlengde daarvan hebben we vanuit Vincent van Gogh voor GGZ (VVG) de ambitie om de keten en het netwerk rondom de cliënt te versterken en de cliënt de mogelijkheid te geven zelf regie te voeren over het op- of afschalen van de zorg.  Het grootste deel van de sector is vooral bezig met het compenseren van veranderingen, in plaats van zelf veranderingen in gang te zetten en dus regie te houden. Vincent van Gogh heeft de afgelopen jaren daadwerkelijk stappen gezet op dit vlak.’

‘Anderen zeggen dat ze het doen, wij doen het’

‘Voor de toekomstige wijze van werken is het netwerk van groot belang en we hebben daar de afgelopen jaren veel in geïnvesteerd. Dat loopt nu goed en we zien dat technologie daarbij een belangrijk verbindend element is. Het netwerk ten behoeve van de cliënt is breed en omvat nu ook somatiek, scholing, welzijn en wonen aangezien de cliënten zich kenmerken voor veel met elkaar samenhangende problematiek. Hierdoor worden organisaties uit meerdere sectoren bij de cliënt betrokken; dit zijn andere spelers met andere financieringssystemen en verantwoordingsplichten, die moeten worden afgestemd op het netwerk. Om een beeld te krijgen wat werkelijk speelt en waar de prioriteiten van de cliënt liggen, wordt gewerkt met Shared Decision Making, gebaseerd op onderzoek van Evelien Joosten.’

‘Deze wijze van werken heeft duidelijk gemaakt dat er in de ogen van de cliënt veel moet veranderen in de zorg- en hulpverlening en dat andere problemen zoals de financiën, de psychische problematiek vaak overstijgen. Zo bleken financiële problemen zowel de aanleiding voor crises, als een drempel voor herstel te zijn. Daarnaast hebben we een vijfjaarscontract gesloten met de verzekeraars VGZ en CZ in het kader van het project Zinnige Zorg om in netwerkverband, sectoroverstijgend te kunnen werken. Op deze wijze kunnen budgetten opnieuw worden gerangschikt en is de patient’s journey leidend.’

‘De kennis van VVG wordt in dit kader niet alleen ingezet voor eigen organisatie, maar eveneens voor de ondersteuning van andere hulpverleners als huisartsen en welzijnswerkers. De effecten zijn spectaculair te noemen: We gaan ervan uit in de toekomst substantieel, ketenbreed, minder budget nodig te hebben terwijl we samen meer cliënten, beter kunnen helpen. Hierbij hebben we op eigen kosten in nieuwe technologieën geïnvesteerd, die leiden tot producten met een lagere marge, een en ander geheel in lijn met de visie en het een aantal jaren geleden ingezette beleid. Hierbij lag in 2015 – 2016 onze focus op beddenreductie, en in de periode 2017 – 2018 op kwalitatieve groei in het kader van het project Zinnige Zorg. In het verlengde hiervan is de vraag welk portfolio en welke financiële omvang VVG in de toekomst moet hebben om goede zorg, inclusief acute zorg, te kunnen blijven leveren.’

‘Terwijl veel zorgorganisaties alleen maar groei willen, focussen wij ons op de kwaliteit van het portfolio op langere termijn. Omdat we niet willen groeien binnen de eigen markt – dat wil zeggen, niet meer producten slijten aan dezelfde patiënt – zullen we de door ons ontwikkelde ‘slimme’ zorgproducten ook in andere regio’s gaan aanbieden, willen we met de door ons ontwikkelde technologie andere inkomstenbronnen aanboren en door samenwerking de kosten van overhead proberen te verminderen.’

‘Veel specialistische cliënten zijn overgedragen aan de generalistische basis GGZ (GbGGZ), tussen huisartsen en GGZ-instellingen. VVG had oorspronkelijk 10.000 cliënten, waarvan er nu 3.000 – 4.000 in de GbGGZ behandeld worden, VVG had in het verlengde daarvan in 2017 6.700 cliënten. Slechts 7% van de cliënten uit de basis GGZ stroomt door naar de specialistische GGZ, hetgeen de effectiviteit van dit echelon weergeeft. Logisch zou zijn dat de prijs van deze 6.700 specialistische cliënten hoger zou zijn geworden, maar door innovaties zijn de kosten bij deze achterblijvende groep juist met gemiddeld 5% gedaald.’

Het invoeren van de basis GGZ is een soort stille revolutie geweest

Innovaties

‘VVG kent vele innovaties, hier volgen er een aantal. Een eerste is 123Psychiatrie, een business-to-business dienst, waarbij via een digitaal platform een GGZ specialist consultaties geeft aan andere professionals. Deze cliënten werden in het verleden vaak ingestuurd omdat de betreffende professional, bijvoorbeeld de huisarts of een wijkteam, niet over voldoende kennis en ervaring beschikte.’

‘Op organisatieterrein worden de medewerkers steeds zelfstandiger gemaakt: VVG ontwikkelt zich van logge tanker naar een vloot van scheepjes, die binnen kaders hun eigen koers mogen uitzetten. Er wordt leidinggegeven aan de scheepjes door een manager en een specialist manager (managers met een specialisme): de één verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering, de ander is inhoudelijk verantwoordelijk. Hierbij hebben de specialist managers een compacte maatwerk opleiding binnen Nyenrode gehad (FMA-GGZ), die mede door VVG is ontwikkeld. Het is een voortdurende wisselwerking tussen wat de praktijk nodig heeft en wat de theorie kan bieden.’

Luie bestuurders moeten deze ambities niet nastreven.

Leerpunten

‘Er moet veel aandacht zijn om de lijn erbij te betrekken. In het begin hebben we vooral geprobeerd de lijn te ontlasten, maar dat heeft niet gebracht wat we ervan hadden verwacht. We hebben de koers wat verlegd naar een lichte centrale aansturing en meer betrekken van de managers. Ofwel, een goede balans tussen de lijn waar de waan van de dag speelt, de going concern en het innoveren dicht bij de teams. Het faciliteren van de teams is hierbij een kunst op zich. Daarnaast moet men ook durven innoveren en investeren, bijvoorbeeld op het terrein van technologie.’

‘Alles staat of valt met een goede visie en een ambitieus bestuur: je moet de mentale ruimte hebben om dit te doen en dus ook geen financiële besognes hebben. De belangrijkste ondersteunende processen moeten op orde zijn. Het is van belang de uitgezette lijn vast te houden en flexibel om te gaan met veranderende omstandigheden en in het verlengde hiervan lean en mean zijn. Anders kunnen tegenvallers niet opgevangen worden. Daarnaast zijn onze kosten zoveel mogelijk variabel gemaakt door uitbesteding en flexibele contracten. Hierdoor hebben we ‘vet op de botten’ om moeilijkere tijden te doorstaan, want niet alle innovaties zullen direct slagen. Falen mag, maar dan moet er wel goed worden geëvalueerd wat er wanneer fout ging.’

Kennis overdragen

‘Kennisoverdracht is onderdeel van het project Zinnige Zorg van VGZ/CZ. Een vereiste voor deelname aan dit project is dat de innovatie overdraagbaar en opschaalbaar is. Kennis wordt daarnaast ook in de going concernsituatie overgedragen: dankzij de kennis van VVG kunnen de partners in de keten betere zorg leveren. Daarnaast ondersteunt VVG de partners met algemene kennis op het terrein van zorg, management en organisatie.’

Uitdagingen

‘De uitdaging voor VVG is het voortzetten van het verandertraject en dit omzetten naar een duurzaam bedrijfsmodel, waarbij alle elementen van management, organisatie en medewerkers zijn doordacht. Van daaruit kan gekeken worden naar modellen die richting 2040 relevant zijn, met als doel een minimaal aantal cliënten in een intramurale setting te hebben. Daarnaast is een uitdaging de eigen regie verder inhoud en vorm te geven: de patiënt kan zelf de juiste behandelaar op het juiste moment kiezen. Ter ondersteuning van dit keuzeproces kan gedacht worden aan zorgplatforms waar vraag en aanbod gematched worden: de rol van VVG in het verlengde hiervan zou kunnen liggen op het terrein van het zorgen dat de zorgverleners een license to operate hebben.’

We willen veel klachten, daar leren we van

Wanneer is men tevreden?

Jolande Tijhuis is tevreden als men het er collectief over eens is dat deze wijze van de zorg organiseren zowel financieel als kwalitatief betere zorg oplevert. ‘De markt moet nog veel leren.’