Wanneer gekeken wordt naar verpleeghuizen, ligt de kwaliteitsnorm op een niveau dat het zowel financieel als qua personeelsbezetting volgens Actiz niet is vol te houden wanneer de vergrijzing toeslaat. Hoewel er sinds 2018 ruim 23.000 nieuwe medewerkers zijn bijgekomen in verpleeghuizen, lopen wachttijden op met meer dan 500 mensen per maand.

Vilans, het kenniscentrum voor langdurende zorg, geeft aan dat het probleem dat ontstaat door de vergrijzing en de krapte op de arbeidsmarkt, alleen op te lossen is als de vraag naar het verpleeghuis wordt voorkomen. Dan gaat het om nieuwe vormen van wonen, preventie, ingrijpen bij risicovolle situaties en digitale oplossingen.

Het is duidelijk dat innovatie in de ouderenzorg nodig is. Om de zorg betaalbaar en kwalitatief goed te houden, is vergaande inzet van technologie noodzakelijk. Cruciaal zijn wijkverpleegkundigen met competenties op het gebied van zorgtechnologie. PlatformVmZ creërt voor wijkverpleegkundigen een digitale werkomgeving. Om aan cliënten in de thuissituatie de juiste mogelijkheden te kunnen aanbieden en juist te adviseren, heeft de verpleegkundige inzicht nodig in de mogelijkheden die de technologie biedt. 

Daarbij loont het uiteraard naar voorbeelden in het buitenland te kijken. In dit blog: Singapore en Estland.

In Singapore bestaat het project SHINESeniors dat tot doel heeft om ouderen zo lang mogelijk thuis te kunnen laten wonen: ‘ageing-in-place’. Daarbij wordt niet alleen ingezet op zorgtechnologie maar ook op kennis van de psychologie van het ouder worden. Hierbij wordt technologie ingezet om inactiviteit te monitoren, medicatieveiligheid te bevorderen, alarmering te activeren en vrijwilligers te betrekken bij het zorgproces. Binnen de appartementen van CuraeVitel Balie wordt eveneens sensortechnologie gebruikt.

Door sensortechnologie kan de fysieke omgeving (luchtkwaliteit, geluidsniveau, etc.) en het leefpatroon van senioren (mobiliteit, medicijngebruikt, etc.) in beeld gebracht worden.  Afwijkingen in het dagelijkse patroon van ouderen kan op een niet opdringerige manier op afstand inzichtelijk worden gemaakt. Afhankelijk van de aard van de afwijking kunnen dan interventies plaatsvinden.

Op deze wijze biedt technologie ouderen ondersteuning voor zelfredzaamheid. Het gebruik van technologie kan screening en diagnostiek verbeteren doordat de oudere over meer zelfinzicht beschikt. Daarnaast verbetert technologie het bepalen van de gezondheidstoestand van ouderen: de informatie richting zorgprofessionals is gebaseerd op het eigen profiel van een cliënt.

Estland geldt met 1,3 miljoen ‘digitale burgers’ als hét voorbeeld van een volledig digitale samenleving waar internet een grondrecht is en alle onlinediensten zijn aangesloten op één overheidsportaal. In Estland zijn de ziekenhuizen sinds 2008, verplicht om digitaal de patiënten te informeren. De patiënt bepaalt of de artsen alles of een gedeelte van hun digitaal patiëntendossier mogen inzien. Het e-patiëntenportaal (Health Information System) beheert ongeveer 95% van de data die door ziekenhuizen worden gegenereerd.

De kunst is om zorgtechnologie onderdeel te maken van de zorgpraktijk en de professionals te betrekken bij de innovatiekracht die dat oplevert.

 Tips:

• Problematiek van de ouderenzorg vergt nieuwe benaderingen waarin zorgtechnologie en digitalisering een belangrijke rol spelen.
• Innovatie werkt alleen als het een integraal onderdeel uitmaakt van de zorgpraktijk.

Organisatie: Marga Klompé, woonzorgcentrum Beth San te Aalten
Naam: Corry Jentink (57)
Functie: Eerst verantwoordelijk verzorgende 
Sinds: 2013 
Cliënten: 6 bewoners

Over hulpmiddelen en zelf uitproberen

Corry, eerst verantwoordelijk verzorgende bij Marga Klompé in Aalten, heeft mij zelf uitgenodigd om een dienst met haar mee te lopen. Omdat verzorgenden en specifiek die in de somatische ouderenzorg, zo weinig aandacht krijgen van de buitenwereld. En dat is zonde vindt ze. Want zij doet ook heel belangrijk werk. Namelijk liefdevolle zorg voor cliënten met chronische lichamelijke aandoeningen, zoals de ziekte van Parkinson of als gevolg van een beroerte.

Op het terrein van woonzorgcentrum Beth San staan verschillende gebouwen. Daarbinnen weer woongroepen, ‘we noemen het woningen’, met zes bewoners. Zodra ik Corry heb gevonden in woning 25, zitten we in onze eigen wereld. Dit is het werkgebied van Corry vandaag. Wat heerlijk overzichtelijk: een woonkamer, woonkeuken en gang met daaraan twee keer drie appartementen. 

Aan het begin van haar dienst is het bijlezen van de dossiers, voordat ze de bewoners zal wakker maken om 8 uur. In de hoek van de woonkeuken werkt ze aan het bureau: ‘ik zit liever bij de bewoners, dan afgezonderd in een kantoortje. Er wonen hier trouwens momenteel alleen maar vrouwen’. 

Een van de bewoners die ze daarna wakker maakt heeft moeite om de dag te beginnen. De Parkinson heeft haar verstijfd. ‘Doe de ogen eens los. Kiek mie eens an’, zegt Corry met luide stem in het Achterhoeks. Eenmaal uit bed, met behulp van een glijzeil, helpt ze haar lichaam te herinneren hoe het moet lopen: ‘1… 2… 1… 2…’. Langzaam komen haar benen in beweging richting badkamer. Ik kijk stilletjes toe en ben onder de indruk van wat Parkinson doet met een lichaam. Het voelt als een overwinning als mevrouw dan eindelijk op het toilet zit. Dat geeft Corry de tijd om ‘te doen wat ik het allerleukste vind’. Namelijk: het kunstgebit reinigen. Je moet er maar zin in hebben. Maar het geeft haar juist veel voldoening; ‘dan is het weer lekker schoon en fris’. 

Een andere bewoner is herstellende van een luchtweginfectie. Daarvoor gebruikt Corry de tillift, ‘want die is er niet voor niets!’. Ze voegt trots toe dat ze, misschien wel daarom, al bijna 40 jaar zonder lichamelijke klachten in de zorg werkt.

Ze gebruikt de hulpmiddelen niet alleen graag, maar ze probeert ook zoveel mogelijk zelf uit. Dat merk ik kort daarna aan den lijve. Voor ik het weet hang ik tijdens de koffiepauze in de tillift. De bewoners vinden het prachtig om ‘die jonge meid’ in de lift te zien zweven. Corry heeft inmiddels haar witte werkjasje uit gedaan, maar dat maakt haar niet minder professioneel. Behendig rijdt ze me van de ene naar de andere stoel en laat me rustig omlaag zakken. Wat een ervaring.

Corry wil zélf ook graag ervaren wat de bewoners dagelijks meemaken. Daarom deed ze eens incontinentiemateriaal om. Maar wat ze ook probeerde, het lukte haar niet daarin te plassen: ‘dat is toch een mentale blokkade ofzo’. Daarop heeft ze er 4 liter water ingegoten en weer omgedaan. Puur om te ervaren hoe het voelt. 

We zitten nog altijd aan de koffie en iedereen moet hartelijk lachen om haar anekdote. Maar ook van de bewondering dat ze dit toch maar gewoon doet. 

Na de koffie helpt Corry een mevrouw kleding uit te kiezen voor de begrafenis van een kennis. Haar zoon komt haar straks ophalen. Driftig zoekt Corry die ene zwarte broek, hoewel mevrouw zegt de lichtgrijze ook prima te vinden. Corry vindt het echter belangrijk dat mevrouw er netjes en gepast uitziet. Voor haarzelf, maar ook als visitekaartje van hun woning. Gelukkig, in het washok komt de schone broek weer tevoorschijn. Mevrouw is toch wel blij nu ze deze aan kan trekken.

Ondertussen wordt de lunchtafel alweer gedekt. Corry helpt haar collega’s, door voor sommige bewoners de korstjes te verwijderen. Met een schaar: ‘dat is heel handig hoor’. In de zorg leer je nog eens wat. De lunch is opvallend luxe. Een collega had zin om een goed gevulde boerenomelet te bakken voor iedereen. Alle bewoners smullen ervan. Terwijl ze in het Achterhoeks met elkaar praten. Ik versta er weinig van, maar merk hoe ontspannen iedereen aan tafel is. 

De middag is er voor wat zich aandient. Corry overlegt met collega’s over een bewoner die potentieel agressief kan zijn. Ze verleidt een vrouwelijke bewoner naar de kapper te gaan: ‘je laatste hemd heeft geen zakken hoor. Gun het jezelf lekker!’. En, zoals dat gaat in de zorg, rapporteert ze in de middag wat er die dag is gebeurd in woning 25. 

Corry probeert er naar eigen zeggen uit te halen wat erin zit. Ze geniet van de kleine dingen. De knuffel die ze kreeg van een dankbare bewoner. Of een Eveline die ze zo gek kreeg in een tillift te hangen. Het uitproberen van incontinentiemateriaal heb ik overigens wel afgeslagen.

Dit blog is met de grootste zorgvuldigheid geschreven door Eveline Bouwman en ter akkoord voorgelegd aan Corry Jentink. Alle genoemde personen zijn met toestemming. Bij deze wil ik Corry, haar collega’s en de bewoners van Beth San, nogmaals hartelijk bedanken voor hun gastvrijheid.

Wil je reageren op het verhaal? Laat dan je reactie onderaan de pagina achter, of neem contact op met Eveline.

En dan nog dit…

Project ‘Werkgeluk in de Zorg’

Eveline Bouwman is eigenaar van Factor G, organisatiepsycholoog en werkgelukdeskundige. Ze nam het initiatief voor ‘Werkgeluk in de Zorg’, om met eigen ogen te zien waarom het zo gaaf is te werken in de zorg. Waarvoor al die professionals iedere dag hun bed uit komen en waar zij betekenis uit halen. Haar ervaringen deelt Eveline in blogs. Om te laten zien dat werken in de zorg niet alleen maar gaat over capaciteitsgebrek en rapporteren.

Eerst Verantwoordelijk Verzorgende (EVV)

In Nederland zijn ruim 145.000 verzorgenden werkzaam. De EVV is eerste aanspreekpunt voor de cliënt, familie, collega’s en andere zorgverleners. Hij of zij begeleidt een zorgvuldige intake en stelt het zorgplan op. Daarmee bewaakt de EVV de continuïteit van de zorg, die zich richt op het lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn van de cliënt. 

De VGZ heeft een aantal deskundigen uitgenodigd die allemaal hun visie geven op de ouderenzorg. Het thema is “Langer thuis kans of noodzaak”. Dat thema is natuurlijk goed gekozen, door de feitelijke sluiting van de verzorgingshuizen is er intramuraal weinig plek voor ouderen die enige vorm van zorg nodig hebben. Thuisblijven is voor veel ouderen dan ook niet een kwestie van keuze, maar het kan vaak niet anders. Toch biedt die dwangsituatie ook kansen om nu eens echt werk te maken van zorg thuis.

De deskundigen lijken een beetje cliché: de onderzoeker stelt vast dat onderzoek belangrijke kennis kan opleveren en pleit dus voor meer onderzoek, de moreel betrokkene deskundige stelt dat je ervoor moet zorgen dat ouderen zich altijd thuis voelen, waar ze ook gehuisvest zijn, de marketeerster ziet overal kansen en mogelijkheden, zoals het hoort in de marketing. Daarnaast zijn er mensen van instellingen die het opnemen voor de VGZ. Maar ja, de vraag is of ze het opnemen voor de VGZ omdat de VGZ hen gelden heeft toegekend of omdat de VGZ inderdaad een aantal goede beslissingen heeft genomen.

Een eigen opvatting van de VGZ lijkt niet ter discussie te staan; de deskundigen zijn naar voren geschoven om hun opvattingen naar voren te brengen. De zaal kan – puttend uit eigen ervaring – zaken inbrengen die gaan over de kansen en mogelijkheden met betrekking tot die ouderenzorg.

Een keur van zinnige zaken komt voorbij.

• Een verpleegkundige heeft een onderzoek gedaan naar het feit dat mensen niet tijdig beginnen met het nadenken over ‘het oud en gebrekkig zijn’. Als we dat eerder doen kunnen woningen sneller worden aangepast en kan veel ellende worden voorkomen, omdat mensen dan veel eenvoudiger langer thuis kunnen blijven wonen.
• Het ontbreken van goede mogelijkheden voor bekostiging van nieuwe initiatieven wordt genoemd als een belangrijke verklaring voor het feit dat initiatieven niet van de grond komen. Dit wordt natuurlijk genuanceerd door degenen die van de VGZ wel geld hebben gekregen.
• Lef wordt genoemd als een factor die veel goeds zou kunnen brengen. Bestuurders en zorgmedewerkers moeten veel meer lef laten zien. Ongetwijfeld is dat waar, veel regels kun je best tijdelijk of langere tijd aan je laars lappen als je daar goede redenen voor hebt. Minder regels is sowieso een trend, daar kun je op meeliften. Maar dat veronderstelt wel dat je uit je comfortzone komt en wat is er lastiger dan dat?
• Een spreker meldt dat hij bij de VGZ met een goed initiatief voor verbetering van de ouderenzorg werd afgeserveerd met de opmerking ‘dat is toch kansloos’. Dat lijkt me knap frustrerend, als je verhaal zo wordt neergesabeld, zonder enig inhoudelijk argument.
• De businesscase is blijkbaar heilig bij de VGZ, dat is wel een veelgehoorde opvatting. Het wordt gemeld door mensen die als ik het goed begrijp geen geld hebben gekregen, dus ik neem aan dat de VGZ onvoldoende vertrouwen had in het financiële verhaal. Relatief teveel verwachte kosten, en te weinig verwachte opbrengst, zoiets moet het zijn.
• Een interessante gedachte zou misschien kunnen zijn om meer zorgvormen als het Rosa Spierhuis te realiseren. Het Rosa Spierhuis is speciaal voor kunstenaars, voor een heel speciale doelgroep dus. Moeten we nadenken over speciale zorgvormen voor schrijvers, timmerlieden, politieagenten? Ik heb geen idee of het zou kunnen werken, het zou wel recht doen aan de marketinggedachte dat je je altijd op een specifieke doelgroep moet richten, omdat je anders niemand bereikt.

Zo gaat de discussie op en neer, met zinnige en soms ook minder zinnige dingen, veel preken voor eigen parochie, en zo is het onduidelijk of de VGZ nu informatie komt halen of informatie komt brengen. Ik kan het voor mezelf niet bepalen. Maar misschien is zowel informatie halen als brengen wel de definitie van een goed debat. En de mensen die ik als VGZ-mensen herken, lijken in elk geval goed te luisteren. Dat is in elk geval zeker een element van een goed debat, simpelweg luisteren, weten wat die ander eigenlijk zegt.

Op het eind komt de VGZ zelf toch aan bod in de vorm van de personen die verantwoordelijk zijn voor de zorginkoop van de ouderenzorg. Hebben ze iets gehoord waarmee ze echt wat gaan doen?

‘Ja, die bekostiging is natuurlijk wel een dingetje, en meer lef dat zou goed zijn en blijkbaar zijn we ook wel een beetje arrogant als we zomaar plannen van tafel vegen.’

Zo was er veel om over na te denken. Maar een gedachte blijft maar door mijn hoofd spelen. ‘Het gaat altijd over geld’, is in de loop van de avond regelmatig gezegd. En dat is misschien goed of misschien slecht, maar het is nu eenmaal zo. En als (oud-)docent economie in de zorg vind ik het persoonlijk heel goed, dat het altijd óók over geld gaat. Want het geld moet ergens vandaan komen en het komt van ons allemaal, we betalen allemaal mee via premies en belastingen.  Aan de besteding van al dat geld mag de eis worden gesteld dat het zinvol wordt uitgegeven.  Zorgverzekeraars als de VGZ zijn juist hiervoor aangesteld; zij moeten de vraag naar het efficiënt en effectief besteden van overheidsgeld stellen.

Maar toch, geld is een middel, niet een doel op zichzelf. Het grote doel moet zijn om ervoor te zorgen dat je als oudere – ook al heb je zorg nodig – zelf je zaken nog regelt en dat kunt blijven doen zolang je kunt, op de manier die je zelf wilt. Zelf bepalen hoe laat je opstaat en of je wilt ontbijten of niet. Het doel is om autonomie te realiseren, zelfredzaamheid, dat soort dingen, toch? En er zijn ontzettend veel mogelijkheden om te bereiken dat ouderen zich op hun gemak en ‘thuis’ voelen, maar daarbij moet aan één voorwaarde wel steeds voldaan worden. En dat is dat die ouderen zelf recht wordt gedaan, dat er naar ze wordt geluisterd, dat ze serieus genomen worden. En dus zal goede zorg een zorg zijn die zo veel mogelijk aangepast is aan individuele wensen. En hierbij kan een doelgroepbenadering  misschien heel goed werken. One size fits all, dus dezelfde zorg voor iedereen, dat moet nu maar eens afgelopen zijn.

Er wordt nu al op veel plekken geëxperimenteerd, het wordt steeds herhaald op in het debat. Maar veel zaken komen blijkbaar niet van de grond bij gebrek aan geld. Is het niet tijd om de financiële bril die de VGZ toch vaak opzet eens te vervangen door een bril die de mogelijkheden  en kansen van experimenten ziet? Er is 2 miljard extra overheidsgeld beschikbaar, het moet mogelijk zijn eens een tijdje wat risico’s te nemen en te kijken wat er gebeurt. Of anders gezegd, geformuleerd in de termen van deze serie columns: misschien is het nu even tijd om de waarden als autonomie en zelfredzaamheid wat meer ruimte te geven en wat minder belang te hechten aan financiële waarden. Of dat veel gaat opleveren, weet ik niet. Maar het zou in elk geval wel van lef getuigen.

Zo doen we dat hier altijd

Het gaat dan om het type zorgverlener dat vaak al lang in de zorg werkt, de zorg verleent volgens vaste patronen en weinig flexibel is. Iedereen heeft wel zo’n collega en soms wel meer dan een. Iedere verandering weten ze vakkundig tegen te gaan: dat hebben we al eens  geprobeerd en dat werkt hier niet, of, dat past niet bij onze doelgroep, of het meest gebuikte argument: daar hebben we geen tijd voor. En het werkt. Of je wilt of niet, je voelt het enthousiasme verdwijnen en je druipt teleurgesteld af.

Aan de ander kant is het best handig om minstens één gehospitaliseerde collega in je team te hebben. Dit zijn vaak degenen die de geschiedenis van de afdeling heel goed kennen. Die goed weten met welke protocollen er moet worden gewerkt, en wat er in het verleden met succes of juist niet is ingevoerd.

Omgaan met je gehospitaliseerde collega

Wanneer je iets wil veranderen op je afdeling dan is het dus zaak om ervoor te zorgen dat je je gehospitaliseerde collega als medestander hebt. Hoe je dat doet?

1. Geef je collega’s de mogelijkheid om mee te praten en denken over de verandering die je wilt. In een zo vroeg mogelijk stadium.
2. Besteed aandacht aan eventuele tegenwerpingen en neem deze serieus.
3. Beschrijf hoe je het voor je ziet wanneer de verandering is doorgevoerd.
4. Sta open voor hun suggesties, deze betekenen dat ze bereid zijn met je mee te denken en te veranderen.

Tot slot een mooi voorbeeld van het doorbreken van hospitalisatie van zowel de zorgvragers als de zorgverleners.

Warme maaltijd

Voor haar opleiding moet Inge een kwaliteitsverbeterplan maken voor haar cliënten. Inge werkt al 30 jaar op dezelfde afdeling en is iemand die van zichzelf zegt dat ze best wel een beetje gehospitaliseerd is. Dat weerhield haar er echter niet van om met een geweldig doorbraak te komen op haar afdeling.

Hoe het was

De warme maaltijd werd ’s middags in grote schalen
gebracht. De zorgverleners schepten de porties op de borden van de cliënten, iedereen ongeveer evenveel, eerlijk verdeeld. En de jus lekker over het hele bord. De borden die leeg waren werden alvast weggehaald, mensen die klaar waren werden alvast naar hun kamer gebracht. Het was een drukte van belang. Wanneer iedereen al weg was zat mevrouw Veenstra nog altijd in haar eentje aan tafel, omdat ze zo langzaam at.

Inge ging in gesprek met de bewoners, met haar leidinggevende en met de voedingsassistenten. Het plan dat daaruit voortkwam kreeg veel bijval maar ook veel weerstand. Zowel van de gehospitaliseerde zorgvragers, (‘ik moet op tijd naar mijn kamer’) als van de gehospitaliseerde zorggevers (‘Daar hebben we toch geen tijd voor!’). Inge nam de tijd om met iedereen die er zorgen over had te praten, ze legde haar plan voor tijdens het teamoverleg en het voorstel was om het in ieder geval een maand te proberen.

Hoe is het nu?

Voor de warme maaltijd wordt een uur uitgetrokken en deze begint en eindigt gezamenlijk. Het eten wordt in schalen geserveerd, de cliënten scheppen zelf op én bepalen zelf hoeveel en waar jus komt te liggen. Kleine genoegens met grote gevolgen.

Er is rust. De cliënten eten meer en beter. De maaltijd is weer een sociaal gebeuren en de tijdsdruk die voorheen werd ervaren is verdwenen. De bewoners willen niet meteen weg omdat het aan tafel ook gezellig is. En mevrouw Veenstra? Die eet nog steeds langzaam en schept wel twee keer op!

Informeer en respecteer

In een van de inspirerende bijeenkomsten vertellen groepsleden aan de zaal hoe hun leven met dementie eruitziet. Zij delen hoe makkelijk zij weggezet worden door stereotypen en de woorden die vaak gebruikt worden bij dementie. Een aantal vertellen hoe zij in eerste instantie na diagnose lamgeslagen thuis zitten. Zij hebben ervaren dat hen vanaf dat moment vaak niets meer werd gevraagd, dat er veel voor ze wordt ingevuld en het steeds lastiger is om actief deel te nemen aan de maatschappij. ‘We proberen ons een weg te banen door systemen en structuren die niet persoonsgericht zijn. Wij worstelen er dagelijks mee, om geïnformeerd en gerespecteerd te worden. Er is gebrek aan ondersteuning om actief deelnemer te mogen zijn in ons eigen leven.’

Menselijke aanpak nodig

Met de werkgroep maken zij zich hard voor meer bekendheid en voor een betere samenleving voor mensen met dementie. Tegelijkertijd willen zij hun stem laten horen, ook bij onderzoekers en professionals. Zij willen niet alleen gehoord worden, maar ook betrokken worden, in gesprekken, onderzoeken en beleidsvorming. En dan niet alleen, zoals ik zelf ook doe in mijn onderzoeken, als respondent. Zij kunnen en willen meer bijdragen dan dat: meedenken, beslissingen nemen. Wie kan beter vertellen wat belangrijk is, wat wel of niet werkt, dan iemand met dementie zelf. Dit kan ook als de dementie al verder is gevorderd, ook non-verbaal kan iemand nog heel veel zeggen. De werkgroepleden verwoorden dat zij de experts zijn van hun eigen ervaringen, hoeders van hun eigen verhaal. Over deze ervaringen willen zij graag vertellen, maar luisteren wij wel goed genoeg? Kijken en luisteren wij wel altijd naar de juiste dingen? De voorzitter van de werkgroep geeft als voorbeeld hoe het bijhouden van fysieke metingen zoals de bloeddruk en de cholesterolwaarden nog steeds centraal staan, terwijl er meer aandacht moet zijn voor relaties, sociale inclusie, een waardevolle daginvulling, betrokkenheid en een positieve levenshouding. De werkgroep roept op tot het verlaten van het medisch model om de sociale, menselijke aanpak vooraan te zetten.

Voluit leven

De leden vertellen hoe deelname aan de werkgroep hen heeft gesterkt, hoe zij steun en inspiratie vinden bij elkaar, hoe het hen helpt actief te blijven en op deze wijze hun leven met dementie een positieve draai te geven. ‘Het gaat om voluit léven met dementie. Het is een ingrijpende verandering, een ingrijpende ziekte dus je moet jouw leven ingrijpend veranderen om ermee te kunnen leven. Het is een soort keerpunt, probeer het te zien als een kans om dingen te veranderen. Het is moeilijk, het kost tijd maar het kan wel. Focus op wat nog mogelijk is, wat nog wel kan, in plaats van op beperkingen. Onze boodschap aan onderzoekers en professionals: Je hoeft het ons alleen maar te vragen. Stop met ons bevoogden, hoe goed bedoeld ook! Focus eerst op ons als mensen, kijk dan pas naar de ziekte.’ Deze boodschap komt aan, voel ik bij mezelf en zie ik bij anderen in de zaal. Ik vraag mij af hoe vaak ik onbedoeld invul voor mensen met dementie, hoe vaak ik toch nog iets overneem wat zij zelf zouden willen of kunnen doen, hoe vaak ik toch ga ‘zorgen’ terwijl hun kracht nog versterkt kan worden als ik het anders zou doen. Het is krachtig en overtuigend hoe deze sprekers verwoorden hoe zij zelf en hun naasten focussen op het léven en alles wat nog wel kan. De draai die zij hebben kunnen maken na hun diagnose raakt mij diep. Ik ben ontroerd, onder de indruk en geïnspireerd doordat zij letterlijk laten zien hoe de positieve insteek en het actief blijven hen helpt om zich goed te voelen, te blijven functioneren, erbij te horen en te genieten. De onderlinge verbinding straalt van ze af, zoals op het moment dat een van hen een speech geeft in zijn moedertaal en een ander deze voor het publiek vertaalt in het Engels.

Leven met risico’s

Wat kunnen wij allemaal nog veel leren van deze mensen, schiet door mijn hoofd. Zij waarschuwen de aanwezigen om verder te kijken dan ‘de persoon met’ omdat iedereen meerdere identiteiten heeft. Iedereen heeft zijn eigen verhalen, zijn eigen beelden over wie hij is en wat er echt toe doet. Ze zijn meer dan die persoon met een ziekte en nodigen iedereen uit om zich daar meer in te verdiepen. Tegelijkertijd vragen zij ons om hen vooral ook te blijven zien als actieve individuen die zelf keuzes maken bijvoorbeeld over wie er in hun buurt mag komen, wat ze al dan niet prettig vinden. Dit blijft zo, ook als een dementie verder vordert. Deze mensen vragen ons om dat te respecteren, ook als een systeem, regels of protocollen eigenlijk anders voorschrijven vanwege de veiligheid, organisatie of hygiëne. Hun ervaring en die van vele anderen is dat hun mensenrechten als vrijheid en autonomie nog te vaak wordt geschonden omdat organisaties en professionals teveel vanuit systemen werken en risico’s vermijden. Hun waardevolle boodschap aan ons allen: ‘Zonder risico’s is er geen leven. Geef ons een optie, vraag het ons gewoon. Het moet ons gewoon gevraagd worden, hoe eerder hoe beter. Luister naar ons en respecteer ons als de mensen die we zijn. Wij willen léven met dementie en leven is een risico.’

Hoe beleef je meer plezier in je werk? Deze vraag staat centraal tijdens de tweedaagse hackathon ‘Jouw kracht in de zorg. Hack je eigen toekomst’ op 29 en 30 november, een initiatief van de Arbeidsmarktagenda 2023 ‘Aan het werk voor ouderen’. Durf jij de uitdaging aan en hack jij straks jouw oplossing naar meer werkplezier? Samen met 100 andere zorgprofessionals bouw je aan een toekomstbestendige ouderenzorg.

Wie doen er mee?

Mensen met hart voor de zorg! Zorgprofessionals (zoals verzorgenden, verpleegkundigen, helpenden), bestuurders, leidinggevenden of stafmedewerkers, maar ook studenten in de zorgsector. Je hoeft geen ’techneut’ te zijn.

Informatie en aanmelden

Al sinds de oprichting vlak na de Tweede Wereldoorlog legt Vereniging Humanitas de nadruk op de leuke dingen in het leven. De Stichting Humanitas (opgericht in 1959) kreeg als doel ‘huisvesting en verzorging te bieden aan de ouder wordende mens’. De eerste jaren richtte de stichting zich vooral op wat toen ‘bejaardenoorden’ heette. Humanitas was zijn tijd al vanaf het begin ver vooruit. Niet alleen met een vernieuwende visie, maar ook met concrete innovaties op diverse terreinen. Zo bedacht de organisatie eind jaren 80 een nieuwe woon- en verzorgingsvorm: het ‘zorghuis’. Dit was een eerste stap in het scheiden van wonen en zorg. Bewoners van het zorghuis huurden een woning en konden zelf kiezen welke zorgverleners zij inschakelden. Een andere toen zeer vernieuwende ontwikkeling was de zogenoemde ‘levensloopbestendige woning’. In deze woning kunnen bewoners ook blijven wonen als zij intensieve zorg nodig hebben. Zorg die je vroeger alleen in een verpleeghuis kon krijgen. Gijsbert van der Herk, bestuurder Humanitas: “Met levensvreugde als voornaamste leidraad helpen wij mensen hun leven zo zelfstandig mogelijk, op hun eigen manier vorm te geven.”

‘De participatiemaatschappij heeft zijn grens bereikt.’ – Gijsbert van der Herk, bestuurder Stichting Humanitas

Humanitas opereert als landelijke vereniging met meer dan 20.000 vrijwilligers in heel veel gemeenten in Nederland. Naast ouderenzorg, is de organisatie met enkele stichtingen actief op het terrein van zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, kinderopvang en financiële hulpverlening. Humanitas is sinds 1959 actief in de regio Rotterdam en richt zich hier op verpleeghuiszorg, wonen, huishoudelijke ondersteuning en welzijnsactiviteiten. Humanitas heeft twee grote verpleeghuislocaties met in totaal 1200 bedden en is een van de grootste werkgevers in de regio met zo’n 3.500 mensen in vaste dienst. Daarnaast zijn circa 2.500 vrijwilligers aan de organisatie verbonden.

De aanpak en visie van Humanitas

Humanitas onderscheidt zich van andere zorgaanbieders en welzijnsinstellingen door haar aanpak, haar benadering van cliënten, de werkwijze van haar personeel en de inrichting van haar gebouwen. De humanistische aanpak van medemenselijkheid en de eerbiediging van de menselijke persoonlijkheid, leiden logischerwijze tot de erkenning van het recht op, maar ook de plicht tot zelfbestemming en zelfontplooiing. Gijsbert van der Herk: “Een zorgsysteem moet mensen geen verantwoordelijkheden en activiteiten uit handen nemen, maar hen juist stimuleren en faciliteren om actief te blijven: ‘use it or loose it’.” Bovendien moet er ruimte blijven bestaan om het leven zoveel mogelijk op dezelfde wijze voort te blijven zetten. De overgang van de thuissituatie naar een zorgorganisatie kenmerkt zich vaak door het afscheid nemen van allerlei zaken die voorheen heel normaal waren. De Humanitas-benadering die volgt uit deze visie, laat zich als volgt verwoorden:

• Eigen regie: Mensen moeten zelf kunnen beslissen over hoe hun leven eruit ziet. (‘helpen met de handen op de rug’) en de nadruk moet liggen op de dingen die wél kunnen, voor zowel cliënt als medewerker. Bewoners behouden hun zelfstandigheid en zelfredzaamheid en voelen zich door actief te zijn prettig, behouden hun eigenwaarde, hebben contacten en gaan minder achteruit.
• Zorg samen met anderen: Dit is een aanpak waarbij een ruime kring van medewerkers, familieleden, verwanten, buren en vrienden betrokken zijn bij de zorg- en dienstverlening aan de cliënt. Ieder draagt zijn of haar deel bij. Deze betrokkenheid bevordert het lichamelijk en geestelijk welbevinden van de cliënt, leert de ervaring. Er wordt ook gekeken wat de familie van de cliënt van belang vindt om hen zo nauw mogelijk bij de zorg te betrekken.
• Zoveel mogelijk zelf: Een belangrijk uitgangspunt bij de zorg- en dienstverlening is ervoor zorgen dat cliënten voor zichzelf kunnen zorgen. Niet overnemen maar ondersteunen. Humanitas stimuleert de cliënt om datgene wat hij of zij kan doen, ook daadwerkelijk zelf te laten doen of om de cliënt te laten helpen door mantelzorg. Als het onvermijdelijk is dat taken overgenomen moeten worden dan wordt professionele ondersteuning geboden. Deze is echter altijd aanvullend op datgene wat de cliënt en zijn of haar kring zelf kan.
• Een positieve basishouding (‘ja-cultuur’): een positieve grondhouding, omgeving en sfeer met de nadruk op de leuke dingen in het leven. De medewerkers hebben in de basis een welwillende, positieve houding en proberen, binnen de mogelijkheden van de organisatie, zoveel mogelijk in te gaan op individuele cliëntwensen en voorkeuren. Doel is dat de cliënt zijn of haar leven zoveel mogelijk kan blijven leiden zoals men dat gewend is. Creativiteit en vindingrijkheid zijn belangrijke eigenschappen van de medewerkers van Humanitas.

Deze visie is enkele jaren geleden geïntroduceerd en onderscheidend voor Humanitas. Actuele ontwikkelingen lijken deze visie in de kern te raken.

Bermudadriehoek

Dat een afwijkende visie ook nadelen met zich meebrengt, ondervindt Humanitas regelmatig. Bijvoorbeeld in de relatie met de Inspectie Gezondheidszorg (IGZ) die een medisch model hanteert dat op gespannen voet staat met de visie van Humanitas die juist gericht is op normalisatie, welzijn en ont-hospitalisering. Daarnaast maken de aanvullende eisen van het Ministerie van VWS dat zorg in verpleeghuizen alleen door medewerkers op hbo-niveau mag worden geleverd; de consequentie daarvan is dat medewerkers op mbo-niveau ontslagen moeten worden en er steeds meer aan vrijwilligers moet worden overgelaten. Gijsbert van der Herk: “Onze ervaring heeft geleerd dat juist medewerkers op mbo-niveau, naast de vrijwilligers, het meest worden gewaardeerd door de bewoners. Ze sluiten nauw aan op de belevingswereld van de mensen en bevorderen in positieve zin hun welzijn.” Deze aanpak is diep in de genen van Humanitas verankerd waardoor de eisen van de IGZ de organisatie in de kern raken. Van der Herk vervolgt: “Er dreigt een organisatie te ontstaan louter bestaande uit medewerkers op hbo-niveau en vrijwilligers, een onbalans die niet wenselijk is. Het probleem wordt versterkt omdat er binnen de regio Rotterdam gewoon te weinig medewerkers met een hbo-achtergrond te vinden zijn.”

Deze eisen komen bovenop de huidige, al overgeprotocolliseerde wijze van zorg verlenen met een controle- en handhavingapparaat dat beslag legt op veel van de beschikbare capaciteit. De aanpak van Humanitas maakte het werken leuker waardoor mensen geënthousiasmeerd werden om in de zorgsector te werken, zowel als professional als vrijwilliger. Dit zal nu moeten worden herzien.

Gijsbert van der Herk legt uit hoe wrang de situatie is: “We helpen ook mensen in de eigen woning en daarbij betreft het mensen met dezelfde zorgzwaarte. En wat blijkt: Wat totaal onverantwoord is binnen de intramurale zorg, wordt wel zonder problemen geaccepteerd in de eigen woonsituatie. Deze spagaat wordt door alle partijen uit de systeemwereld geaccepteerd, maar leidt tot schizofrene situaties op de werkvloer.”

BREDE DIENSTVERLENING

Humanitas helpt mensen van 0 tot 100+ door alle wet- en regelgeving heen (Wlz, Welzijn, Wmo, Zvw, Justitie en GGZ). Behalve intramurale zorg op vele locaties, biedt Humanitas ook thuiszorg door heel Rijnmond, eveneens huishoudelijke ondersteuning en maatschappelijke dienstverlening van slachtoffers mensenhandel tot aan kinderopvang. Per 2018 biedt Humanitas ook het gehele welzijnswerk aan, onder andere in de wijk Feijenoord. Het gaat daarbij om (vroeg)signalering, talentontwikkeling, activering, participatie en ondersteuning en dienstverlening.

Nieuw wegen naar de toekomst

Hoezeer Humanitas in zijn ontwikkeling door externe instanties ook wordt belemmerd, de organisatie staat klaar om de stap naar de toekomst te zetten. Duidelijk is dat de organisatie niet langer aan de 32 locaties kan blijven vasthouden waar ze nu haar zorg- en dienstverlening levert. Bestuurder Van der Herk: “We gaan uit van een toekomstscenario met een toenemend aantal senioren en hulpvragers, die langer leven, met meer zijn en andere wensen hebben. Er zal ook steeds meer aandacht voor de kwaliteit van leven zijn, ook als een ziekte of beperking zich heeft aangediend. Het mag dus duidelijk zijn dat er iets moet gebeuren; niet alleen in zorg maar ook op het terrein van wonen en de inrichting van de openbare ruimte.” 

De organisatie is vast van plan om mee te bewegen met de trend en heeft zich als doel gesteld dat de 1200 bewoners van nu in de toekomst in de thuissituatie ondersteund zullen gaan worden. Een en ander zal plaatsvinden in de vorm van een nieuw woonconcept – speciale hofjes – waarbij aandacht is voor de logistiek om alle cliënten goed te kunnen bedienen. Dit idee is door Gijsbert van der Herk uitgewerkt in een landelijke prijsvraag over de verpleegzorg van de toekomst. Het idee sloeg aan en de bestuurder heeft gehoor gevonden bij diverse overheidsinstanties en ook Rijksbouwmeester Floris Alkemade. Deze was geïntrigeerd door het onderwerp en was eerder betrokken bij de succesvolle prijsvraag ‘A Home Away From Home’. In deze prijsvraag konden huisvestingsoplossingen worden aangedragen waarmee het COA beter kan inspelen op de onvoorspelbare instroom asielzoekers die een tijdelijk, veilig, sober, sociaal en goed passend thuis moet worden aangeboden. Gezamenlijk werd besloten een nieuwe prijsvraag uit te schijven onder de naam ‘Who Cares?’ met als centraal thema de zorg in de naoorlogse wijken.

Tegen de stroom in anders durven zijn, Bestuurder Van Herk ziet dat zijn organisatie op de juiste weg zit: “‘De basis op orde brengen’ was het motto in 2016. Het instellen van een tijdelijke werkorganisatie was het middel om dat voor elkaar te krijgen. We denken dat we daar goed in geslaagd zijn.”

WHO CARES

Stichting Humanitas inspireerde Rijksbouwmeester Floris Alkemade tot een open oproep aan ontwerpers en innovatieve denkers uit andere sectoren om gezamenlijk hun idee voor toekomstbestendige wijken te verbeelden. Er wordt geen uitgewerkt plan gevraagd, maar een heldere schets van een krachtig idee. Omdat de vraag van WHO CARES zich op het snijvlak bevindt van zorg, wonen en ondersteuning, roepen de initiatiefnemers nadrukkelijk op tot allianties van ruimtelijk ontwerpers en zorgprofessionals, ook ondernemers, wijkplatforms, culturele instellingen, maatschappelijke organisaties en (collectieven van) bewoners kunnen deelnemen.

Het initiatief is een samenwerking van de Rijksbouwmeester met Stichting Humanitas, Ministerie van VWS en BuZa, de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving en diverse gemeenten waaronder natuurlijk ook Rotterdam.

Van der Herk: “Uiteraard willen we de uitkomsten gebruiken voor gehele zorg in de stad van de toekomst. Door te redeneren vanuit de zorg kan worden gezorgd voor een herstructurering en een herijking van de (naoorlogse) wijken waar uiteindelijk iedereen van profiteert. De prijsvraag moet als vanzelfsprekend een landelijke voorbeeldwerking krijgen. Een goede stad voor ouderen en andere zorgbehoevenden zou een goede stad voor iedereen zou moeten zijn.”

Van Herk wil de vier pijlers onder de visie nu toekomstbestendig maken. “Dat doen we door met elkaar in gesprek te gaan. Hierbij gaan we uit van de mens en niet van geldstromen of wetten.” Van Herk vervolgt: “Daar waar mogelijk zoeken we samenwerking met andere partijen, profit en nonprofit.” In het streven naar tevreden cliënten zoekt Humanitas voortdurend naar evenwicht tussen dat wat de externe, professionele omgeving van hen eist en dat wat de cliënt nodig heeft.

In de nieuwe organisatie hebben de managers van de organisatie, het middenkader, de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit, het personeel en de financiën van hun eigen organisatieonderdeel. Een directieteam stuurt de managers aan en heeft de verantwoordelijkheid om de organisatie als geheel te vernieuwen, verder te professionaliseren, de kwaliteit en bedrijfsvoering te verbeteren.

Van Herk sluit af met zijn visie op de financiën: “Willen we de komende jaren alle uitdagingen die we moeten aangaan het hoofd bieden, dan moeten we zorgen voor een stabiele financiële situatie. Daarvoor moeten we de overhead naar beneden krijgen en moeten we besparen op overige uitgaven. De noodzakelijke besparingen hebben invloed op de omvang van het sturend en ondersteunend apparaat. Dat moet slanker. En ook de bedrijfsvoering wordt slanker en meer efficiënt ingericht. Uitgangspunt bij alles wat we doen is dat deze maatregelen geen invloed hebben op onze directe zorg- en dienstverlening.”

De bedrijfspresentatie van Humanitas is eerder verschenen in de publicatie ‘Koplopers in de Zorg 2017. Trends en thema’s’. Koplopers in de Zorg verzamelt, analyseert en deelt de kennis over best practices en innovaties in de zorg. Wilt u uw organisatie en innovaties presenteren in de publicatie ‘Koplopers in de Zorg. Trends en thema’s 2019’, neem dan contact op met het secretariaat: secretariaat@koplopersindezorg.nl.

Met behulp van een veilige verbinding via internet (achter een gebruikersnaam en wachtwoord) kun je de drager ervan op ieder moment via je eigen computer, tablet of telefoon lokaliseren.

Het Zorgriempakket is volledig geconfigureerd en getest, en direct klaar voor gebruik. Meer informatie vind je op de website van de Zorgriem.

Compaan voor professionele zorg

Voor professionals in de zorg is er een speciale Compaan ontwikkeld die je als zorgverlener gemakkelijk integreerd in de dienstverlening. Deze zorg-Compaan hebben is uitgerust met een speciale zorgknop.

Eén druk op de knop

Wanneer de gebruiker op de knop drukt, ontvang je een melding dat de Compaangebruiker zorgdiensten wil afnemen. Bijvoorbeeld omdat er een ongelukje is gebeurd waarbij hulp gewenst is of omdat er iemand nodig is om mee te gaan naar een afspraak.

Samen zorgen

Ook de familie krijgt via het Compaan Portaal toegang tot de dienstverlening van de zorgverlener. Zo wordt een mooie samenwerking mogelijk van professionele zorg en mantelzorg, met voor de zorgverlener een extra verkoopkanaal.

De belangrijkste functionaliteiten:

• surfen over internet
• beeldbellen
• agenda
• berichten verzenden
• medicijnherinneringen
• foto’s en video’s delen
• dagelijkse check-in

Eenvoudige implementatie

Zorgverleners kunnen eenvoudig met de Compaan aan de slag. In een paar stappen kan de Compaan opgezet worden in de stijl van de organisatie. Ook het Compaan Portaal wordt herkenbaar vormgegeven. Ingewikkelde IT-veranderingen zijn niet nodig. De aanvragen van klanten kunnen eenvoudig als een e-mail worden afgeleverd. Zorg op afstand is nog nooit zo bereikbaar geweest.

Meer informatie? Bekijk de website van Compaan.