AUTEUR // Florian Bekkers

Maatschappelijke opgaven zijn in toenemende mate complex, dynamisch en alleen succesvol aan te pakken met de inzet van verschillende partijen en disciplines. Overheden en (semi-)publieke organisaties kiezen er daarom steeds vaker voor om opgaven aan te pakken met maatschappelijke projecten en programma’s. Wat komt daar bij kijken? Hoe kun je deze projecten en programma’s vormgeven en uitvoeren zodat ze in de praktijk succesvol zijn?

Dit boek biedt handvatten voor een effectieve aanpak van maatschappelijke projecten en programma’s. Centraal staat daarbij wat in de praktijk werkt. Bijvoorbeeld op het gebied van maatschappelijke zorg, onderwijs, werkgelegenheid, wijkontwikkeling, energietransitie en ruimtelijke gebiedsontwikkeling. Je ontdekt antwoorden op vragen als:

• Hoe pak ik maatschappelijke projecten en programma’s in hoofdlijnen aan?
• Hoe zorg ik ervoor dat diverse partners een gemeenschappelijke visie delen?
• Hoe zorg ik voor een heldere opdracht en commitment voor een gezamenlijke aanpak?
• Hoe zorg ik ervoor dat iedereen de acties uitvoert die nodig zijn?
• Hoe ga ik om met weerstand en tegenslag?
• Hoe zorg ik voor heldere monitoring en bijsturing?
• Hoe rond ik een project of programma toekomstgericht af?

Dit boek helpt je om een effectieve aanpak te ontwikkelen én voorbereid te zijn op wat er in de praktijk nodig is om een maatschappelijk project of programma tot een succes te maken. Professionals in opleiding en beginnende professionals kunnen op basis van dit handboek een vliegende start in hun carrière maken. Ervaren project- en programmamanagers zullen herkenning ervaren in het heldere overzicht van alle facetten van hun praktijk en inspiratie vinden in nieuwe inzichten en invalshoeken.

Florian Bekkers heeft jarenlange ervaring met de aanpak van maatschappelijke projecten, programma’s en strategische opgaven als leidinggevende bij diverse overheidsorganisaties en als adviseur/partner van Vide Advies. In dit boek verbindt hij een schat aan praktijkervaring aan de meest recente inzichten op het gebied van effectief project- en programmamanagement.

AUTEURS // Raya Nunez Mahdi, Charlie Obihara, Dorian Maarse, Carlos Nunez en Edwin Hagenbeek

Professionals in de zorg krijgen steeds vaker te maken met patiënten met een andere culturele achtergrond, religie of levenswijze. Als professional wil je goede zorg bieden voor iedereen, maar soms voel je onmacht omdat je de juiste houding, kennis of vaardigheden mist. Hierdoor krijgt de patiënt mogelijk minder goede zorg en zijn consulten en behandelingen minder effectief door miscommunicatie.

Dit lesboek laat studenten en zorgprofessionals zien wat er gebeurt tijdens de communicatie met patiënten, en wat je kunt doen om tot betere interculturele communicatie te komen. Betere communicatie draagt bij aan een goede relatie met de patiënt, diens tevredenheid met de geleverde zorg en de zorguitkomsten. Het verhoogt de patiëntveiligheid, therapietrouw en kostenreductie.

Om goede zorg te kunnen verlenen aan steeds meer patiënten met sterk uiteenlopende culturele achtergronden, is interculturele sensitiviteit nodig. Inzicht in je eigen culturele waarden en normen, kennis van verschillende culturen, en ook vaardigheden in het vergroten van je eigen referentiekader zijn de hoekstenen hiervan. Dit zijn de uitgangspunten van het boek.

Interculturele communicatie in de zorg beschrijft op een heldere en toegankelijke manier gerenommeerde modellen en theorieën uit de communicatie, medische en culturele antropologie. Het boek staat vol met praktische opdrachten, casussen en rollenspellen uit concrete interculturele situaties in de zorg. Ook hebben de auteurs reflectievragen toegevoegd.

Charlie Obihara is kinderarts en opleider kindergeneeskunde in het ETZ Tilburg. Samen met trainer interculturele communicatie Dorian Maarse traint hij zorgprofessionals. Edwin Hagenbeek is docent en coördinator internationalisering aan de opleiding verpleegkunde van de Hogeschool Utrecht. Raya Nunez is cultureel antropoloog, Carlos Nunez is ingenieur gespecialiseerd in cultuur en besluitvorming. Beiden zijn docent en trainer interculturele communicatie en auteurs van de lesboeken Interculturele communicatie en Intercultural Sensitivity.

DIT BOEK KOPEN

AUTEURS // Johannes Brug, Patricia van Assema en Lilian Lechner

Ongezond gedrag, zoals roken, te weinig bewegen of te veel eten, is de belangrijkste oorzaak van vermijdbare ziekte en sterfte in Nederland. Om gezond gedrag te bevorderen, is het van belang te weten waarom mensen zich gezond of ongezond gedragen en hoe dit gedrag te beïnvloeden is.

Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering gaat over planmatige bevordering van gezond gedrag om zo de gezondheid te verbeteren, ziekte te voorkomen en verdere schade door aandoeningen te beperken. Het boek behandelt de meest recente inzichten uit de epidemiologie, theorieën over ontstaan van gedrag en theorieën en methodieken voor gedragsverandering. Deze worden geïllustreerd met praktijkvoorbeelden.

Het Model voor Planmatige Gezondheidsbevordering en Gedragsverandering vormt de rode draad van het boek. Dit model wordt stap voor stap uitgewerkt: van de analyse van gezondheid tot de evaluatie van interventieprogramma’s. Het boek geeft heldere en actuele voorbeelden van toepassingen van dit model in de praktijk, waarbij e-health uiteraard niet ontbreekt.

Het boek is bestemd voor iedereen die zich professioneel met gezondheidsvoorlichting en bevordering van gezond gedrag bezighoudt of bezig gaat houden. Het is geschikt voor onderwijs op bachelor- en masterniveau op het gebied van onder andere gezondheidswetenschappen, gezondheidspsychologie, voeding en diëtiek, verpleegkunde, jeugdzorg, fysiotherapie en communicatiewetenschappen.

DIT BOEK KOPEN

Ter verhoging van de kwaliteit van zorg en kwaliteit van leven van mensen met een verstandelijke beperking is er toenemende aandacht voor het ontwikkelen, delen en toepassen van kennis. Meer en intensievere samenwerking tussen wetenschap en praktijk is nodig, niet alleen om te komen tot optimale kennisdeling, maar ook om optimale kennisontwikkeling te realiseren (Embregts, 2017). Hoe kunnen we in nauwe samenwerking met hulpverleners, mensen met een verstandelijke beperking zelf en hun naasten, antwoorden vinden op onderzoeksvragen? Hoe bouwen we in gelijkwaardigheid aan verbindingen tussen praktijk, opleiden en wetenschap om nieuwe kennis te ontwikkelen en te delen?

In zijn artikel ‘Wetenschappelijk onderzoek in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen’ gaat Moonen in op de kwaliteit van wetenschappelijk bewijs (c.q. ontwikkelde kennis). Aan de – overigens terechte – vraag of onderzoeksresultaten sterke dan wel lage bewijskracht hebben, gaan echter twee vragen vooraf wanneer het gaat om onderbouwde en cliëntgerichte zorg: 1) op welke thema’s wordt onderzoek uitgevoerd? en 2) welke kennisbronnen worden hierbij benut?

Wat is de focus van wetenschappelijk onderzoek?

Evidence-based knowledge als de ultieme kennisbron voor kwaliteitsverbetering was lange tijd het streven. De laatste jaren wint een visie op kennis aan terrein die, aanvullend op wetenschappelijke kennis, de praktijkkennis van professionals en de ervaringskennis van mensen met een beperking zelf en hun verwanten tevens tot waardevolle bronnen van kennis rekent. De integratie van deze drie kennisbronnen wordt aangeduid met de term evidence-based practice (Sackett et al. 1996; van Yperen, Veerman, & Bijl, 2017). De verbinding tussen de verschillende kennisbronnen wordt gelegd in praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek, in toenemende mate uitgevoerd vanuit een academische werkplaats. Ondanks de heterogeniteit in academische werkplaatsen wordt hier een (kennis)infrastructuur onder verstaan waarin praktijk, onderzoek, beleid en opleidingen samenwerken (Wijenberg & Nies, 2015).

De mate van samenwerking en de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de samenwerking verschillen echter. Om optimale kennisontwikkeling te realiseren die in de praktijk daadwerkelijk bijdraagt aan betere zorg voor mensen met een beperking is intensieve(re) en continue samenwerking nodig. Zo zouden actuele kennisbehoeften uit de praktijk, maar ook ervaringskennis van mensen met een beperking, hun verwanten, professionele kennis en wetenschappelijk kennis (zowel inhoudelijk als methodologisch) in een continue proces gecombineerd moeten worden. Onderzoeksthema’s die gezamenlijk door onderzoekers, professionals en mensen met een beperking zelf zijn vastgesteld, worden gedragen én uitgevoerd, zullen immers (indirect) bijdragen aan de kwaliteit van de onderzoeksresultaten en het herijken van een zich doorontwikkelende kennisagenda.

Binnen de Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking (AWVB) is om die reden met onderzoekers, de portefeuillehouders kennisbeleid van de aangesloten zorgorganisaties (perspectief professional en praktijk) en de LFB (perspectief mensen met een verstandelijke beperking) een jaar lang in meerdere sessies gezamenlijk gewerkt aan een herijking van het onderzoeksprogramma. Nadere analyse laat zien dat praktijkbehoeften:

1. Aansluiten bij wetenschappelijke kennis die reeds beschikbaar is binnen de AWVB danwel daarbuiten (en dus is het doel te komen tot toepassing in de praktijk van deze nieuwe kennis);
2. aansluiten bij (het volgen van) lopende onderzoeksprojecten binnen de AWVB (en dus is het doel dat professionals en mensen met een verstandelijke beperking zelf reeds tussentijds gebruik kunnen maken van nieuwe wetenschappelijke kennis);
3. aansluiten bij de onderzoeksambitie van de AWVB maar niet aansluiten bij lopende of afgeronde projecten (en dus vereist dit een nieuw onderzoeksinitiatief) of;
4. niet aansluiten bij de ambitie van de AWVB maar mogelijk wel bij andere kenniscentra (Embregts, 2017).

In het laatste geval worden verbindingen gelegd met andere onderzoeksgroepen en wordt actief en gericht bijgedragen aan meer samenwerking en samenhang binnen Nederland in onderzoeksactiviteiten en een passende nationale kennisagenda (Kef & Schuurman, 2017; Schuengel & Embregts, 2018).

Een gezamenlijke visie op goed onderbouwde en cliëntgerichte zorg zal ook in de komende jaren zorgen voor bereidheid en enthousiasme om samen op te trekken in het uitvoeren van onderzoek waarvan het wetenschappelijk bewijs van goede kwaliteit is, maar ook in het adequaat toepassen van de resultaten. Naast samenwerkingsverbanden binnen academische werkplaatsen spelen subsidieverstrekkende partijen vanzelfsprekend een voorname rol in het bepalen van de thema’s waar onderzoek op wordt verricht.

Om te komen tot een uitgebalanceerd subsidieprogramma is het van belang in het voorbereidingsproces wederom de drie perspectieven van ervaringskennis, professionele kennis en wetenschappelijke kennis bijeen te brengen door behoeften en actuele kennis op te halen bij onderzoeksgroepen, brancheorganisaties, cliëntorganisaties en beroepsverenigingen. Een dergelijk proces heeft de basis gevormd van het Nationaal Programma Gehandicapten ‘Gewoon Bijzonder’, door ZonMw uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van VWS. Het visiedocument Krachten Bundelen – in 2015 opgesteld door een groep hoogleraren in de gehandicaptenzorg in samenwerking met de VGN – heeft als input gediend voor de invulling van dit Nationaal Programma. Thema’s waar volgens deze groep, in afstemming met mensen met een beperking zelf en professionals, onderzoek naar gedaan zou moeten worden, lagen op de domeinen gedrag, participatie en gezondheid.

Het belang van de verschillende kennisbronnen in het komen tot onderbouwd betere zorg aan mensen met een verstandelijke beperking, meervoudige beperking of niet-aangeboren hersenletsel wordt hierbij nadrukkelijk omarmd door ZonMw. Zo komen enkel netwerken bestaande uit kennis- en onderwijsinstellingen, zorg- en cliëntenorganisaties in aanmerking voor subsidies, waarbij zowel wetenschappelijke kennis, als praktijkkennis en ervaringskennis geïntegreerd worden.

Welke kennisbronnen worden benut?

Zoals geschetst door Moonen (2018) kan evidence-based practice in de eerste plaats worden geoperationaliseerd door het betrekken van professionals (praktijkkennis) en mensen met een beperking of hun verwanten (ervaringskennis) als respondenten in onderzoek. Dit kan zowel binnen kwantitatief als kwalitatief onderzoek op velerlei manieren gebeuren. Bijvoorbeeld met behulp van vragenlijsten, observatie-instrumenten, interviews of focusgroepen. Naast het betrekken van mensen met een lichte verstandelijke beperking of zwakbegaafd niveau van functioneren als respondenten, wordt in toenemende mate moeite gedaan om ook het perspectief van mensen met ernstiger vormen van verstandelijke beperkingen te includeren, aan de hand van bijvoorbeeld meer creatieve onderzoeksmethoden.

Een bijzondere rol speelt het ophalen en benutten van praktijkkennis van professionals bij het ontwikkelen of evalueren van (complexe) interventies. Het expliciet maken, systematiseren en toetsen van impliciete kennis van professionals over interventies die door hen in de dagelijkse praktijk worden gebruikt, draagt bij aan het ontwikkelen van practice-based evidence (Yperen en Veerman, 2008). Professionals kunnen de overtuiging hebben dat een interventie zou kunnen werken, maar zowel de aard van de interventie als de argumentatie voor de werkzaamheid zijn niet expliciet gemaakt. Volgens Yperen, Veerman en Bijl (2017) kunnen we dan spreken van intuition-based.

Het verhaal achter de interventie is als het ware verborgen en via onderzoek kunnen we hier gaandeweg meer over te weten komen door het doorlopen van vier te onderscheiden onderzoeksfases: 1) descriptief, 2) theoretisch, 3) indicatief en 4) causaal. Al deze fasen hebben gemeen dat ze bewijzen verzamelen van de effectiviteit van een interventie met als doel om informatie te verzamelen waarmee het effect van het praktisch handelen van een individuele professional verhelderd of getoetst wordt. Ook de Medical Research Council (Craig et al., 2008) heeft een stapsgewijze benadering opgesteld waarmee complexe interventies kunnen worden ontwikkeld of geëvalueerd.

Onafhankelijk van het gekozen model, wordt veelal een intensieve eerste fase doorlopen die zich richt op het achterhalen en expliciteren van praktijkkennis van betrokken professionals, hun beschrijving van de interventiecomponenten en hun verwachtingen ten aanzien van de outcome. De stappen kunnen worden beschouwd als hulpmiddel om te bepalen wat de stand van zaken is met betrekking tot de kennis rondom de betreffende interventie, welke kennis (van welke kennisbron) er nog nodig is en welke hypothesen voor toetsing geformuleerd kunnen worden. Naast het betrekken van professionals en mensen met een verstandelijke beperking of hun verwanten als respondent, kan hun kennis tevens benut worden in de positie van (mede-)onderzoeker. Zo kan kennis van professionals worden ingezet in de functie van een science-practitioner, die deels in de klinische praktijk werkt en deels in het wetenschappelijk onderzoek.

Vanuit de verbondenheid met de praktijk kunnen science-practitioners zowel kennisbehoeften signaleren als een rol spelen bij de wijze waarop dataverzameling optimaal plaats kan vinden. Immers, de science-practitioner spreekt de taal van de praktijk, begrijpt de dynamiek, maar kan ook zelf data verzamelen. Science-practitioners zijn voorbeelden van betrokken en vakbekwame (dat wil zeggen: gebruikmakend van de beschikbare evidence over goede zorg) professionals die een belangrijke basis vormen van kwaliteit van zorg (Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg, 2017). In deze positie kunnen zij daarnaast een belangrijke rol spelen in kennisdeling binnen de eigen organisatie.

Niet alleen professionals werken steeds vaker actief mee in onderzoek in hun rol als sciencepractitioner, ook het samenwerken met mensen met een verstandelijke beperking als co-onderzoeker heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen. De wijze waarop mensen met een beperking participeren in zogeheten inclusief onderzoek kan variëren van een adviserende tot een initiërende, en meer leidende rol. Vanuit ervaringskennis kunnen deze co-onderzoekers bijvoorbeeld meedenken over de relevantie van onderzoeksvragen, interviews afnemen in de dataverzamelingsfase en reflecteren op de betekenis van onderzoeksresultaten voor de praktijk. Het bijdragen aan kennisontwikkeling als co-onderzoeker resulteert onder andere in zelfvertrouwen en verhoogde zelfwaardering bij mensen met een beperking (Flood et al., 2012; García-Iriarte, O’Brien, & Chadwick, 2014).

In de afgelopen jaren is reeds ervaring opgedaan met het samenwerken met ervaringsdeskundigen als co-onderzoeker aan de hand van participatieve onderzoeksmethoden, waarbij het inzetten van ervaringsdeskundigen zowel in de methodologie als in de resultaten een waardevolle bijdrage levert (Kool, Boumans, & Visse, 2013). In een review (Frankena, Naaldenberg, Cardol, Linehan, & Van Schrojestein Lantman-de Valk, 2015) geven onderzoekers aan dat hun onderzoek van betere kwaliteit en meer valide was, en meer voordelen voor stakeholders opleverden wanneer dit onderzoek in samenwerking met een onderzoeker met een beperking was uitgevoerd. Deze bewustwording heeft erin geresulteerd dat participatie van een co-onderzoeker met een verstandelijke beperking tot één van de programmaspecifieke criteria van het NPG ‘Gewoon bijzonder’ (ZonMw) is benoemd.

Respondenten in een vooronderzoek benadrukken dat samenwerking tussen mensen zonder en met een beperking commitment van alle betrokkenen vraagt (Embregts, Taminiau, Heerkens, Schippers, & van Hove, accepted). Concluderend kunnen we stellen dat onderzoek doen in verbinding met mensen met een verstandelijke beperking, hun verwanten en professionals op meerdere gebieden van grote waarde is.

Allereerst kunnen relevante en betekenisvolle onderzoeksthema’s (zowel voor praktijk als voor wetenschap) in gezamenlijkheid worden bepaald en wordt bijgedragen aan een gezamenlijk gedragen kennisagenda. Ook de onderzoeksuitvoering kan in verbinding plaatsvinden door zowel professionals, mensen met een verstandelijke beperking en hun verwanten niet alleen als respondenten te betrekken maar ook bij bijvoorbeeld de daadwerkelijke dataverzameling als science-practitioner of als co-onderzoeker. Hierdoor wordt optimaal onderzoek vormgegeven volgens wetenschappelijke maatstaven, maar met betekenisgeving en de realiteit van de praktijk in het oog.

En tot slot, op basis van de verbinding tussen ervaringskennis, professionele kennis en wetenschappelijke kennis, kan kennisdeling op maat en met oog voor de context realiteit worden en kan besluitvorming plaatsvinden met inachtneming van iedere unieke mens in zijn of haar (zorg)omgeving (Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving, 2017).

DEZE REDE WERD EERDER GEPULICEERD IN HET NTZ: NEDERLANDS TIJDSCHRIFT VOOR DE ZORG AAN MENSEN MET EEN VERSTANDELIJKE BEPERKING.

Vraag een proefnummer aan

Literatuur

Craig, P., Dieppe, P., Macintyre, S., Michie, S., Nazareth, I., & Petticrew, M. (2008). Developing and evaluating complex interventions. Medical Research Council, UK. Embregts. P.J.C.M. (2017). Kennisontwikkeling en kennisdeling in gelijkwaardige verbinding tussen praktijk en wetenschap. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen, 3, 219-226.

Embregts, P. J. C. M., Taminiau, E. F., Heerkens, L., Schippers, A., & van Hove, G. (accepted). Collaboration in inclusive research: competencies considered important for people with and without intellectual disabilities. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities. 10.1111/jppi.12248

Flood, S., Bennett, D., Melsome, M., & Northway, R. (2013). Becoming a researcher.  British Journal of Learning Disabilities, 41, 288-295.

Frankena, T. K., Naaldenberg, J., Cardol, M., Linehan, C., & van Schrojenstein Lantman-de Valk, H. (2015). Active involvement of people with intellectual disabilities in health research; A structured literature review.  Research in Developmental Disabilities,  45, 271-283.

García Iriarte, E., O’Brien, P., & Chadwick, D. (2014). Involving people with intellectual disabilities within research teams: lessons learned from an Irish experience. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 11, 149-157.

Kef, S. & Schuurman, M. (2017). Verbinding gewenst rondom onderzoek in de zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen, 1, 64-69.

Kool, J., Boumans, J., & Visse, M. (2013). Ervaringskennis en wetenschappelijke kennis vanuit het perspectief van mensen met een ‘dubbele identiteit’: Doorleefd verstehen. Amersfoort: Disability Studies.

Landelijke stuurgroep kwaliteitskader gehandicaptenzorg (2017). Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017-2022. Utrecht: Landelijke stuurgroep kwaliteitskader gehandicaptenzorg.

Moonen, X. (2018), Wetenschappelijk onderzoek in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen, 44(2).

Sackett, D.L., Rosenberg, W.M.C., Gray, J.A.M., & Richardson, W.S. (1996). Evidence based medicine: What it is and what it isn’t – It’s about integrating individual clinical expertise and the best external evidence. BMJ, 312, 71-72.

Wijenberg, E. & Nies, H. (2017). Academische Werkplaatsen Zorg & Gezondheid. Een verkenning van overeenkomsten en verschillen in aanpak. Utrecht: Vilans.

Yperen, T. van, & Veerman, J. W. (2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Delft: Eburon Uitgeverij B.V.

Yperen, T. van, Veerman, J. W., & Bijl, B. (2017). Zicht op effectiviteit. Handboek voor resultaatgerichte ontwikkeling van interventies in de jeugdsector. Rotterdam: Lemniscaat.

Beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg moeten steeds meer. Ze worden geconfronteerd met structuren waarin ze moeten functioneren, met regelingen waaraan ze zich moeten houden en partijen waarmee ze moeten overleggen en tot overeenstemming moeten komen. In een instelling moeten ze marktgericht werken, voldoen aan prestatie-indicatoren en met patiënten- of cliëntenvertegenwoordigers rond de tafel.

In de vierde herziene editie zijn de ontwikkelingen in de organisatie van de gezondheidszorg van de afgelopen jaren verwerkt. Het boek geeft daarmee een goed en samenhangend overzicht van de vele facetten binnen organisatie en beleid in de gezondheidszorg in Nederland.

Als vanouds biedt dit boek inzicht in de structuur en het functioneren van de gezondheidszorg. De actualiteit heeft een logische plaats in het licht van de beschreven ontwikkelingen door de jaren heen. Zo blijven bijvoorbeeld nieuwe wetgevingen en veranderende rollen van nationale en gemeentelijke overheid niet onbesproken.

Organisatie van de gezondheidszorg kan als (studie)boek in zijn geheel gebruikt worden, maar de hoofdstukken zijn ook zo geschreven, dat ze los van elkaar gebruikt kunnen worden.

Meer weten of kopen

In het HBO en WO is het bijdragen aan het ontwikkelen en innoveren van de beroepspraktijk een belangrijk speerpunt. Actieonderzoek is een niet meer weg te denken methode bij praktijkgericht onderzoek. Kenmerkend is dat de vraagstelling ingegeven wordt door de beroepspraktijk en dat de opgedane kennis direct kan bijdragen aan die beroepspraktijk.

Het boek geeft inzicht in de relevantie en de methodologie van actieonderzoek. Het biedt handvatten voor de praktische toepassing in een concreet onderzoeksplan. Daarnaast staan de hedendaagse methoden voor dataverzameling en analyse beschreven. Ook laat het boek succesvolle voorbeelden zien van al afgeronde actieonderzoeken.

Actieonderzoek vertrekt altijd vanuit een kwestie die in de praktijk speelt. Vervolgens wordt via actie in de praktijk kennis opgedaan met als doel hierin verandering of verbetering aan te brengen. Dit is een spiraalvormig proces waarbij de betrokkenen in de praktijk actief deelnemen en samenwerken. Wat actieonderzoek bijzonder maakt, is dat het niet alleen om praktijkontwikkeling gaat, maar ook om kennisontwikkeling en om professionele of persoonlijke ontwikkeling.

Meer weten of kopen?

Wat wordt onder sociale innovatie verstaan? Hoe werkt ze en wat is de praktische betekenis ervan? Vragen als deze worden van diverse, en soms ook ontnuchterende, antwoorden voorzien.

In deze essaybundel wordt vanuit twee disciplinaire perspectieven (sociologie en bestuurskunde) en drie praktijkgerichte perspectieven naar sociale innovatie gekeken. Terwijl de eerste twee perspectieven in belangrijke mate conceptueel zijn, richten de praktijkgerichte perspectieven de blik op het sociale, het beleids- en het onderwijsdomein.

Sociale innovatie in de praktijk is een boek voor mensen die werkzaam zijn in het sociale domein, in de beleidspraktijk evenals voor zowel docenten als studenten in het hoger onderwijs. Sociale innovatie in de praktijk is meer in het algemeen een boek voor iedereen met belangstelling voor maatschappijvraagstukken en hoe daarop innovatieve reacties zijn te geven.

Meer weten of kopen?

Hoeveel van jouw werktijd ben jij bezig met het vastleggen wat je hebt gedaan en waarom? Heb je hier weleens bij stilgestaan?

Eric is net begonnen als directeur, doet een ronde langs alle medewerkers en stelt onder andere de vraag: wat belemmert je in je werk? Een van die gesprekken raakt hem. De medewerker geeft aan dat veel tijd gaat in het vastleggen van de werkzaamheden in dossiers, zelfs op de minuut. Eric vraagt: waarom moet dit? Het is procedure, is het antwoord. Eric reageert met stop er maar mee als je het belemmert in je werk. Nee, dat kan niet, zegt de medewerker, we doen het al jaren zo en dus blijf ik het doen.

Wat is werkgeluk?

Wanneer ik vertel dat ik mij bezig houd met geluk op het werk, kan ik grofweg twee soorten reacties verwachten: geluk, geluk, dat is toch iets voor je privéleven en niet voor het werk. Op het werk hoort gewerkt te worden. Of, dat klinkt interessant, vertel er eens meer over.

Werkgeluk is het ervaren van geluk in de werkcontext. Jij hebt jezelf vast wel eerder gelukkig gevoeld. Dus je kan de ervaring herkennen. Denk nu eens terug wanneer heb je voor het laatst deze ervaring gehad in de werkcontext?

Onderzoek wijst uit dat één op de drie Nederlanders niet gelukkig is op het werk en wekelijks minimaal 1 rotdag heeft. Nu zul je misschien wel denken: waarom is geluk op het werk belangrijk? Geluk is een onderwerp dat al jaren wetenschappelijk wordt onderzocht, ook in relatie tot werk. We weten dus wat de effecten zijn van het ervaren van geluk in de context van werk. Gelukkige medewerkers zijn productiever, creatiever, minder ziek en halen energie uit werk in plaats van dat het werk energie kost. Gelukkige medewerkers zijn goed voor patiënten en cliënten. Het loont dus om te investeren in werkgeluk. Zeker als je bedenkt dat we langer moeten blijven werken. Het afgelopen jaar heb ik in organisaties meerdere malen horen zeggen dat de werkdruk en het ziekteverzuim te hoog zijn. Organisaties zijn op zoek naar oplossingen om hier iets aan te doen. Investeer in werkgeluk en bevlogenheid, is mijn antwoord.

Waarvan word je ongelukkig op het werk?

Waar je wel of niet gelukkig van word, verschilt per persoon. Als ik terugdenk aan de momenten waarop ik niet gelukkig was op mijn werk, dan had het veelal te maken met het uitvoeren van activiteiten omdat het moest en niet zozeer omdat het nuttig was, managers wiens stijl micromanagement is of collega’s die alleen maar konden klagen. Weet jij wat jou niet gelukkig maakt op het werk?

Deze vraag is aan meer mensen gesteld en dan worden de volgende antwoorden gegeven: te hoge werkdruk, teveel werk, pesten, saaie taken, een slechte manager, conflicten, negatieve collega’s en bureaucratie. En bureaucratie in de zin van teveel regels en procedures, maar ook nutteloze regels. Denk terug aan het verhaal aan het begin. Hier was sprake van een procedure waar iedereen zich nog aan hield, maar geen nut meer had en wel zorgde voor frustratie. Heb jij weleens gedacht: waarom hebben we deze regel, welk nut dient het?

Nu vraag je je misschien af, wat is er voor nodig om mijn werkgeluk te vergroten? In 2015 zijn Nederlandse medewerkers bevraagd middels een online onderzoek. Uit dit onderzoek*** blijken er 6 factoren van belang te zijn voor geluk op het werk:

1. Het creëren van goede relaties op het werk.
2. Het rechtvaardig behandelen van mensen.
3. Medewerkers faciliteren in het benutten van hun talenten.
4. Het bieden van voldoende uitdaging.
5. Zinvol werk doen.
6. Een prettige (fysieke) werkomgeving.

Als jij voor jezelf een score zou moeten geven aan elk van deze factoren, een getal tussen 0 en 10, waar 0 staat voor: hier is helemaal geen sprake van en 10 voor dit is optimaal. Wat zijn dan jouw scores?

Je weet nu hoe de huidige situatie is voor jou. Ben je tevreden over de scores? Zo ja, ga vooral door met wat je doet. Ben je niet tevreden met een of meerdere van deze factoren? Dan weet je nu waar je meer aandacht aan moet besteden wil je meer werkgeluk ervaren. Geluk is een keuze. Welke keuze maak jij?

* Bron: CBS

** Bron: Gallup

*** Bron: De Geluk en Werk Index 2015

‘Beschermjassen’ is in eerste instantie bedoeld voor hulpverleners. Daarnaast is het een aanrader voor iedereen die behoefte heeft aan een nieuw perspectief op persoonlijke relaties, op hulpverlening of op samenleven in een multiculturele maatschappij.

In het boek vertellen hulpverleners openhartig over hun persoonlijke ervaringen. Deze vaak intieme familieverhalen komen heel dicht bij de lezer, die automatisch gaat nadenken over hoe de lijnen lopen in zijn eigen familie. Het is een eye-opener voor velen dat de kracht van families, die in de hulpverlening vaak niet benut wordt, zo eenvoudig in te zetten is.

Interculturele competenties komen uitgebreid aan de orde. Ook worden instrumenten behandeld – zoals het genogram en de levenslijn – die inzetbaar zijn in het contact tussen hulpverlener en cliënt. De benadering sluit naadloos aan bij de multidisciplinaire en integrale aanpak die steeds meer gevraagd wordt van hulpverleners.

Vragen die aan bod komen zijn onder meer:

• Wat heeft een hulpverlener nodig om intercultureel competent te zijn?
• Welke invloed heeft zijn persoonlijke achtergrond op zijn omgang met en oordeel over mensen uit een andere cultuur of context?
• Hoe kan een werkelijk toegankelijke en goed werkende hulpverlening aan migranten en vluchtelingen maar ook aan Nederlanders gerealiseerd worden?
• Welke rol spelen het intergenerationele familiedenken en de gevolgen van migratie daarbij?

In deze herziene editie is aan ieder hoofdstuk een verwerkingsopdracht toegevoegd. Verder komt het belang van empathie en compassie in hulpverlening uitgebreid aan de orde. Ook is er aandacht voor superdiversiteit en theorie over de werking van in- en uitsluitingsmechanismen.

Meer weten of kopen

‘Volgens het onzekerheidsprincipe resulteert elke structuur in een uitkomst die andere uitkomsten uitsluit’ – Zohar, 103

Hoe ga ik om met complexe vraagstukken?

Veel interventies komen voort uit wat in de mode is. Professionaliteit moet voorop staan, hoe minder management, hoe beter. Maar is dat wel zo? Pogingen om de complexiteit op te lossen via zelfsturing blijken toch lastig. Volgens mij is juist gewenst om je niet te richten op de mode maar je te baseren op fundamentele inzichten. Die fundamentele inzichten hebben betrekken op omgaan met variëteit en omgaan met onzekerheid.

Volgens Beer kun je variëteit omschrijven als het aantal toestanden (states) van een systeem. Variëteit geldt als de maat voor complexiteit binnen een systeem. Hoe meer onderdelen een systeem kent, hoe groter de variëteit. Dat wordt nog versterkt doordat de omgeving van een systeem (bijvoorbeeld klantwensen) veel meer variëteit kent dan de variëteit in de systeemonderdelen.

Bij onvoorspelbaarheid gaat het om de vraag hoe ik vandaag moet handelen als ik ervan uit kan gaan dat ik niet weet hoe de toekomst eruitziet. Systemen kennen ‘maar’ twee omgevingen: de huidige en de toekomstige. De toekomstige omgeving is per definitie onvoorspelbaar.

In een onvoorspelbare omgeving zijn interventies als sturing en planning weinig succesvol. Een effectievere strategie is knutselen. Knutselen gaat om iets in elkaar zetten met beschikbaar materiaal (interventies) en vaardigheden. Op die manier bouw je iets, bijvoorbeeld een nieuwe organisatie-inrichting.

Vrijheid binnen een systeem

Een systeem is levensvatbaar wanneer het adaptief kan reageren, responsief kan optreden, in staat is te leren en zichzelf kan regelen. Dat kan alleen als het systeem van tevoren een doel heeft vastgesteld: in organisatietermen gaat het om de vaststelling van een missie en visie

Belangrijk is om draagvlak bij alle betrokkenen te realiseren. Daarin ligt wellicht het grootste verschil met oude sturings- en handelingsperspectieven: handelen en keuzes worden niet vooraf bepaald vanuit het eigen machtscentrum (institutioneel), maar veel meer verkend, gevonden, gericht en verricht in interactie met anderen. Centrale sturing en voorspelbaarheid zijn dan ook geen gelukkige termen voor een complexe omgeving. Door te knutselen ontstaat juist wel interactie.

Dat is ook het probleem bij veel interventies die voortvloeien uit zelfsturing: die interventies komen vanuit het management zelf. We hebben immers vrijheid. Zoals Zuijderhoudt het in zijn boek heeft beschreven: ’Zelfordening vraagt om zelfactivering op het juiste moment’(p. 253). Het gaat erom dat we met elkaar bezig zijn. Door in vrijheid te kunnen handelen, ontstaat ruimte voor knutselactiviteiten.

Hoe gaat een systeem om met variëteit en onvoorspelbaarheid?

Levensvatbare systemen dienen zich continu aan te passen aan de gewijzigde omstandigheden binnen en buiten het systeem. Een cruciale vraag daarbij is ‘wat horen we te weten?’

Fisher heeft een aantal spelregels uitgewerkt om met variëteit en onvoorspelbaarheid om te gaan. Hieronder een selectie:

• Creëer een intern platform dat professionals aanmoedigt zichzelf als belanghebbende te zien bij het interpreteren van ontwikkelingen in de omgeving.
• Zoek naar aanwijzingen die je kunnen helpen een keuze te maken uit verschillende opties en kies de optie met het grootste positieve saldo van positieve en negatieve aanwijzingen.
• Bereid je voor op noodsituaties en andere situaties die snelle beslissingen vereisen door vooraf te bepalen welke hoe-regels, grensregels, prioriteitsregels, timingregels en uitstapregels in die situaties gelden.

Strategie gaat daarom niet om planmatige processen, maar om randvoorwaarden die omgaan met variëteit en onvoorspelbaarheid mogelijk maken. Complexe systemen zijn vol met relaties die elkaar beïnvloeden en non-lineaire reacties (reactie kent geen rechte lijn): kleine gebeurtenissen kunnen grote gevolgen hebben; grote interventies kunnen geen effect hebben. Als dat de werkelijkheid van een complex systeem is, dan is het verstandig je zowel voor te bereiden op gebeurtenissen die je inschat als op gebeurtenissen die je niet inschat. Dan kom je uit op knutselen. Door kleine stappen te zetten voorkom je grote schade. Als ze mislukken doe je weer een volgende kleine stap.

In complexe systemen bestaat er niet zoiets als een duidbare lange termijn. Wanneer iemand uitgaat van een lange termijn in een complex systeem dient deze er ook vanuit te gaan dat er niets nieuws zal gebeuren. Extreme gebeurtenissen kunnen echter vrijwel nooit voorspeld worden door goed naar het verleden en het heden te kijken (Taleb). Daarom wordt knutselen belangrijk: op die manier kun je heel voorzichtig vormgeven aan de toekomst (kortom: strategisch bezig zijn). Hiervoor geldt een aantal strategische principes:

• wat breekbaar is, dient in een vroeg stadium te breken (wanneer het nog klein is)
• bied met eenvoud tegenwicht aan complexiteit
• kleine bosbranden voorkomen grote

Conclusie

Ontwikkelingen binnen systemen en tussen systemen en hun omgeving zijn gebaseerd op om kunnen gaan met variëteit en onvoorspelbaarheid. Op deze manier ontstaat levensvatbaarheid. Complexe systemen zijn gericht op het creëren van maximale autonomie en vrijheid zonder dat ze uit elkaar vallen. Het begrijpen van systeemprincipes is daarom niet beperkend, maar verruimend en knutselen helpt daarbij.

Harry Woldendorp, PlatformVmZ

Bekijk zijn boek
 

Literatuur

Beer, S. (1981). Brain of the firm 2nd edition. Chichester, Engeland: John Wiley & Sons Ltd.

Fisher,L. (2010).Zwermintelligentie. Over slimme groepen en domme massa’s. Haarlem: Maven Publishing

Gharajedaghi,J. (2011). Systems thinking: managing chaos and complexity. A platform for designing business architecture.

Taleb, Nassim Nicholas, The black swan. The impact of the highly improbable. 2007

Taleb, Nassim Nicholas, Over robuustheid. Nadere filosofische en empirische bespiegelingen over de Zwarte Zwaan, 2010

Taleb, Nassim Nicholas, Antifragile. How lo live in a world we don’t understand. 2012

Zohar, D. (2017). Quantum leiderschap. Een blauwdruk voor organisaties van de 21ste eeuw. Amsterdam: Business Contact

Zulauf, C. (2001), The big picture. A systems thinking story for managers. Lexington, Linkage Press, 2001

Zuyderhoudt, R. (2007). Op zoek naar synergie. Omgaan met onoplosbare problemen. 2007

Uitgangspunt van deze uitgave is het streven naar goede kwaliteit, het leveren van zorg waar zorgvragers echt wat aan hebben. Het draait dus allereerst om kwaliteit, het financiële verhaal komt daarna. Dat is – in elk geval in de directe patiëntenzorg – de juiste volgorde.

In Waardevolle zorg worden vooral concrete voorbeelden besproken van het werken aan meer kwaliteit waarbij de kosten zich gunstig ontwikkelen. Omdat dit boek hoofdzakelijk gericht is op verpleegkundigen (in opleiding), hebben de voorbeelden vooral te maken met situaties waarbij verpleegkundigen betrokken zijn en mogelijk invloed kunnen hebben op kwaliteit en doelmatigheid van de zorg. Immers, zij zijn bij uitstek degenen die nauw contact hebben met zorgvragers en andere professionals. Verpleegkundigen zijn de oren en de ogen in het gehele zorgtraject, en hun stem mag vaker gehoord worden.

De voorbeelden in dit boek gaan onder meer over het functioneren van zelfsturende teams, het achterwege laten van overbodige handelingen (rituelen), betere samenwerking, slim gebruik van technologie, de bekostiging van instellingen, praktijkvariatie. Daarbij worden veelgebruikte modellen als Value Based Health Care en Triple Aim behandeld – als kaders waarin kwaliteit en kosten met elkaar in verband worden gebracht.

Waardevolle zorg is geschreven door Henny van Lienden en Hiske Calsbeek, die beiden jarenlange ervaring hebben met lesgeven aan verpleegkundigen vanuit verschillende disciplines.

Dit boek kopen

Wat is er nodig om goed te kunnen anticiperen op de veranderingen in de samenleving waardoor we het functioneren van publieke organisaties kunnen verbeteren? Er zijn overheidsorganisaties die het anders doen en mooie resultaten boeken. Ze zijn succesvol omdat ze invulling geven aan sociale innovatie. Dit leidt tot beter functionerende organisaties, grotere tevredenheid bij burgers en gelukkiger medewerkers. In de interviews met leidinggevenden van zeven organisaties die al langer succesvol invulling geven aan sociale innovatie, is te lezen wat zij anders doen.
Alle mens aan dek geeft vier hefbomen voor vernieuwing van organisaties in de publieke sector: slimmer werken, dynamisch managen, flexibel organiseren, en co-creatie. Hiermee wordt je organisatie wendbaarder en kan deze inspelen op de veranderende vraag in de samenleving. Het boek biedt handvatten voor het verbeteren van de dienstverlening en het functioneren van publieke organisaties, zodat de burger zich als mens weer gezien en geholpen voelt. Een boek dat geschikt is voor bestuurders, leidinggevenden, medewerkers en professionals in publieke organisaties.
In Alle mens aan dek vertellen Marjolijn Grijns en Loubna Zarrou hoe je deze hefbomen toepast en het transformatieproces naar een continu flexibele organisatie leidt. Stel de missie van je organisatie voorop en geef de medewerker de ruimte het goede te doen. Daar wordt niet alleen de medewerker en de burger, maar ook de samenleving als geheel beter van.

BOEK KOPEN

Harry Woldendorp laat in dit boek zien hoe cliënten, zorgprofessionals en zorgorganisaties platformtechnologie kunnen gebruiken om elkaar te versterken en van deze uitdagingen een kans te maken. De relatie tussen cliënt en professional vormt de basis om te komen tot vernieuwing. Platformtechnologie ondersteunt die relatie en biedt innovatiekracht.

De auteur hanteert hierbij de volgende uitgangspunten voor de toekomst:

1. De positie van cliënten wordt sterker. Denk hierbij aan begrippen als autonomie, zelfregie, sturing op (de kwaliteit van) het eigen leven en persoonsgerichte zorg.
2. De positie van professionals wordt zowel sterker als zwakker. Er komen nieuwe vormen van zelforganisatie, maar er is ook druk om flexibeler te zijn en digitale ontwikkelingen vragen om aandacht.
3. De positie van zorgorganisaties verandert: het gaat steeds meer om netwerkzorg. Niet de organisaties staan centraal, maar de wijze waarop de zorg wordt georganiseerd.

Dit compacte boek laat zien hoe je de zelfredzaamheid van ouderen kunt bevorderen en hoe deze autonomie zich verhoudt tot de behoefte aan controle in de ouderenzorg. Daarnaast gaat de auteur in op een aantal managementprincipes die de wendbaarheid en cliëntgerichtheid van zorgorganisaties versterken.

Harry Woldendorp biedt hiermee een handreiking aan ondernemers in de zorg: van het management van bestaande zorginstellingen tot zorgprofessionals, cliënten (zorgcoöperaties) en patiëntenverenigingen. Hij is meer dan 25 jaar werkzaam als consultant en interimmanager in de ouderenzorg. Als mede-oprichter van het platformVmZ wil hij zorgprofessionals en zorgbedrijven ondersteunen bij de invulling van hun ondernemerschap.

Meer informatie en kopen

Antwoorden op andersheid: wie durft?!

Wel eens van ‘omgekeerde integratie’ gehoord? Onder die noemer transformeerden de afgelopen jaren behoorlijk wat tot voor kort beschutte instellingsterreinen tot woonwijken voor personen met en zonder verstandelijke beperking. De oorspronkelijke bewoners – dikwijls mensen met een ernstige verstandelijke of meervoudige beperking en/of moeilijk verstaanbaar gedrag – kregen hierdoor nieuwe buren, zonder verstandelijke beperking.

’s Heeren Loo, Severinus en Abrona maakten de afgelopen twee decennia werk van dit beleidsalternatief. Hun uitwerking van omgekeerde-integratiebeleid bracht twee zeer diverse groepen mensen met variërende achtergronden en eigenschappen bij elkaar in de buurt, vanuit de overtuiging dat dit voor iedere betrokkene een meerwaarde zou kunnen betekenen. De zorgaanbieders beseften echter ook dat de grote individuele verschillen onderlinge contacten in het dagelijks leven allerminst vanzelfsprekend maakten.

Hoe ongemak buiten beeld blijft

Ik deed tweeëneenhalf jaar intensief veldonderzoek naar wat er gebeurt tijdens ontmoetingen in omgekeerde-integratiesettingen, middels participerende observaties en interviews. Wat mij betreft is de belangrijkste bevinding van mijn onderzoek dat vrijwel alle betrokkenen (inclusief ikzelf) sterk geneigd zijn om met betrekking tot ontmoetingen met mensen met een verstandelijke beperking zoveel mogelijk ongemak en conflicten te voorkomen. Een even veelgebruikte als doeltreffende manier om dit te bewerkstelligen is ‘doen alsof een ander er niet is’.

Francien, een zichtbaar gehandicapte oudere vrouw met grote, starende ogen en een donkere stem, ontmoet geregeld personen zonder verstandelijke beperking die doen alsof zij er niet is. Ik schreef er het volgende over in mijn proefschrift:

In de hal van het zwembad zijn zes mensen aanwezig. Francien is één van hen, zij staat op ongeveer twee meter afstand van twee kleine meisjes. De ene is misschien vijf jaar oud, de andere ongeveer twee. De meisjes zitten naast hun moeders, die met hun rug naar Francien gekeerd door het raam naar de kinderen in het zwembad kijken. Met haar doordringende ogen op hen gericht, zegt Francien op luide en dwingende toon: ‘Meisjes, kijk mij eens aan!’ De twee doen alsof ze Francien niet horen, wenden zich af en kruipen dicht tegen hun moeders aan. Ook die doen alsof ze Franciens aanwezigheid en stem niet opmerken; ze kijken niet op of om. Eventjes is het is doodstil in de hal. […] Dan klinkt het opnieuw, gebiedend: ‘Meisjes, kijk mij eens aan!’ Ik voel de spanning stijgen. Wat gaat er gebeuren? De vier reageren alweer niet. Het blijft nu wel een seconde of vijf stil. … Dan zegt Francien, duidelijk verstaanbaar: ‘Ik wil jullie een fijn weekend wensen.’ Het klinkt onverwacht plechtig uit haar mond. Nog steeds geen reactie van de vier voor het raam. Francien doet langzaam een paar stappen richting de uitgang. Dan draait ze zich nog één keer om en zegt luid: ‘Ik ben weg. Ajuus.’ Ze stapt door de schuifdeuren en verdwijnt. De vier bij het raam lijken ook nu niet te reageren op het gebeurde. Geen opgeluchte blikken, geen zucht van verlichting, geen enkele verandering in lichaamshouding. Niets. Alsof ze Francien in het geheel niet hebben opgemerkt.

(veldnotities 19 augustus 2011, p. 7)

Door deze neiging het vreemde, het schurende, buiten de deur te houden, was er in het dagelijks leven in omgekeerde-integratiesettingen maar weinig contact tussen buurtgenoten met en zonder verstandelijke beperking.

Ook op de spaarzame momenten dat nieuwe buurtbewoners het gezelschap van iemand met een verstandelijke beperking niet vermeden of zelfs opzochten, waren zij er meestal op uit om onbehaaglijke, verwarrende gevoelens en mogelijke conflicten te vermijden. Doorgaans deden ze dit door de regie over de ontmoeting stevig in handen te houden; zíj bepaalden wat er wel en niet mogelijk en ‘normaal’ was. Hierdoor was er tijdens dergelijke (alledaagse) ontmoetingen vrijwel alleen ruimte voor mensen die sociaal, verbaal en cognitief aangepast gedrag vertoonden. En niet voor de grote meerderheid van de oorspronkelijke bewoners.

Integratie- en participatiebeleid

In de beleidsverhalen van de betrokken zorgaanbieders en van het ministerie van VWS over participatie en inclusie is er opvallend weinig aandacht voor de ongemakkelijke en verwarrende verschillen tussen mensen. De focus ligt sinds de introductie van de beleidsnota De perken te buiten (in 1995) nadrukkelijk op de overeenkomsten tussen mensen en op de verrijkende kanten van diversiteit.

De beleidsfocus op het gemeenschappelijke heeft op zichzelf goede gronden, zeker als reactie op wat Michel Foucault ‘de grote opsluiting’ noemde. Mijn onderzoek wijst echter uit dat een te eenzijdig streven naar het overbruggen van maatschappelijke ongelijkheid tussen ‘burgers met en zonder handicap’ ons het zicht op wezenlijke, onophefbare en onkenbare interpersoonlijke verschillen tussen betrokkenen in omgekeerde-integratiesettingen dreigt te ontnemen. Hierdoor lijkt het huidige integratie- en participatiebeleid niet bij te dragen aan een vergroting van de leefwereld van de betrokkenen die het meest kwetsbaar en afhankelijk, het meest verwarrend ‘anders’ zijn: personen met een ernstige verstandelijke of meervoudige beperking en/of moeilijk verstaanbaar gedrag.

Groot- en kleinschalige perspectieven op verschil

Het (omgekeerde) integratie- en participatiebeleid van de overheid en de zorgaanbieders wordt gekenmerkt door een projectmatige, rechtlijnige en a-contextuele manier van denken over ontmoeting en verbinding: voor hen lijkt het focussen op de overeenkomsten tussen mensen met en zonder beperking, en op de verrijkende kanten van diversiteit de belangrijkste sleutel om praktijken van uitsluiting en marginalisatie tegen te gaan.

Ook de manier waarop vertegenwoordigers van de betrokken zorgaanbieders handelen, wordt veelal bepaald door een tamelijk lineaire en instrumentele logica. Denk hierbij aan het herleiden van een verstandelijke beperking tot een orthopedagogische of medische categorie, het inrichten van een woon- en behandelaanbod naar doelgroepen, of het redeneren vanuit veiligheid en (risico)beheersing als het gaat om het al dan niet mogelijk maken van ontmoetingen met de nieuwe buurtbewoners.

De directbetrokkenen (nieuwe buurtbewoners, zorgprofessionals, familieleden) worden tijdens alledaagse interacties met personen met een verstandelijke beperking echter dikwijls geconfronteerd met voor hen onkenbare en onophefbare verwarrende verschillen. Als gevolg daarvan blijft het onderlinge contact tot op zekere hoogte altijd schuren; ontmoetingen verlopen vrijwel nooit helemaal soepel en worden veelvuldig gedomineerd door de verwachting dat er een ongemakkelijke situatie of conflict zal ontstaan.

De manier waarop de directbetrokkenen op die door hen waargenomen andersheid reageren wordt echter vooral bepaald door veel minder rechtlijnige, persoons- en situatieafhankelijke opvattingen en ervaringskennis. Een voorbeeld hiervan is een nieuwe buurvrouw die voortdurend balanceert tussen het geven van aandacht aan en het ontlopen van haar bijzondere buurman, die haar veelvuldig opzoekt. Of denk aan een woonbegeleider die op een buurtbarbecue zijn cliënt de vrijheid geeft om samen met twee nieuwe buren nog wat langer fikkie te stoken bij de vuurkorf, terwijl de andere zorgverleners hun cliënten – in lijn met de dagelijkse routine – al lang mee terug naar de woonvoorziening hebben genomen.

Te weinig oog voor ervaren verschillen

Uit deze en andere ‘kleine verhalen’ blijkt dat het inclusie- en participatiebeleid van de afgelopen twintig jaar te weinig rekening heeft gehouden met wat ontmoetingen en confrontaties met onderlinge verschillen voor de directbetrokkenen (kunnen) betekenen. Het ’grote verhaal’ over inclusie en participatie dacht die verschillen vooral weg; daarmee voorbijgaand aan het eigene van personen met een verstandelijke beperking. Daarnaast vertoonde het geregeld ook onderdrukkende trekken ten aanzien van de ervaringskennis van directbetrokkenen en hun worstelingen in de omgang met die verwarrende verschillen.

Ruimte voor ontmoeting door relationele andersheid

Op basis van mijn bevindingen concludeer ik in mijn proefschrift dat er pas bereidheid zal ontstaan om in de omgang met personen met een verstandelijke beperking meer ruimte te maken voor de onbehaaglijke en verwarrende verschillen, als we erkennen dat de vreemdheid en verwarring die wij ervaren bij het ontmoeten van iemand die ‘anders’ is alles te maken heeft met dat wat ons vertrouwd en eigen is. Oftewel: andersheid is een relationeel fenomeen; je bent alleen anders in verhouding tot iemand anders en tot een context die bepaalt wat normaal is en wat afwijkt. Andersheid zo opvatten betekent dat er ruimte mogelijk is: wat als we de verhouding tussen onszelf en die ander zouden veranderen?

De kernvraag die op tafel ligt, is dan ook: tot welke antwoorden op andersheid, welke ruimte voor ontmoeting, kan een relationele benadering van verschil leiden? Om die vraag te onderzoeken is er, naast individuele reflectie en dialoog ook durf, vertrouwen en innovatie nodig – bij zowel mensen met en zonder verstandelijke beperking, zorgprofessionals, familieleden, belangenbehartigers en natuurlijk ook bij beleidsmakers van zorgaanbieders en de overheid.

Ik ben op zoek naar bondgenoten die samen met mij willen werken aan passende en duurzame ontmoetingsruimte tussen mensen met en zonder verstandelijke beperking.

Zie voor meer informatie www.ntzkennisdagen.nl of www.ntzonline.nl.

De vraag die de Denktank GGZ 2020 in deze publicatie willen beantwoorden is wat deze nieuwe tijden en de nieuwe wegen precies inhouden. Hierbij spelen naar ons idee twee belangrijke veranderingen een rol:
De overgang van de klassieke organisatie naar de netwerkorganisatie: steeds meer lijkt de klassieke organisatie te verdwijnen en op te gaan in netwerken. We denken dat in werkelijkheid er hybride organisaties zullen gaan ontstaan waarvan een deel ‘klassiek’ en een deel ‘netwerkachtig’ is georganiseerd

Systemische wijze van leidinggeven

De overgang naar een meer systemische wijze van leidinggeven. Hieronder verstaan wij een toenemende belangstelling voor de zogenaamde onderstroom binnen organisatie en de visie dat organisaties eigenlijk sociologische systemen zijn. Deze laatste ontwikkeling is voor eenieder in de zorg van belang, maar het meest relevant voor de GGZ aangezien de medewerkers van die sector al erg systemisch denken en werken gezien hun (opleidings)achtergrond. En misschien biedt dit systemisch leidinggeven met de nadruk op de psychologie en sociologie en minder op structuren en systemen, juist het antwoord op de uitdagingen van de netwerkorganisatie.

Naast bovenstaande veranderingen wordt het besturingsconcept geschetst dat een antwoord kan vormen op beide ontwikkelingen. Daarnaast komen de ontwikkeling naar een netwerkachtige wijze van organiseren, het profiel van de nieuwe organisatie, systemisch besturen en leidinggeven en een besturingsconcept dat aan de ene kant voortbouwt op de bestaande structuren en aan de andere kant meer psychologie en sociologie inbrengt in de organisatie.

KOOP DIT BOEK

Recensie

“Dit boek geeft hulpmiddelen aan een zorgorganisatie om de ontwikkelingen in de omgeving te duiden en de impact te bepalen.” – Jan Hoogstra Lees meer.

1. Wat is Koninklijke Van Gorcum voor organisatie?

‘We geven vakkennis uit voor (aankomende) professionals in het sociaal domein, in de vorm van boeken, tijdschriften, evenementen, trainingen, e-learning en digitale tools. Zo kunnen zorg- en hulpverleners hun cliënten optimaal ondersteunen en goed inspelen op de snelle veranderingen in zorg en welzijn.’

2. Noem eens een paar voorbeelden?

‘Beschermjassen en Casemanagement helpen professionals om optimale (systeemgerichte) hulp te bieden aan gezinnen in de jeugdzorg. En Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering geeft professionals handvatten om preventieve adviezen te geven aan hun cliënten.

Het Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met verstandelijke beperkingen (NTZ) biedt gedragsdeskundigen toegang tot de laatste wetenschappelijke onderzoeken om deze zorg verder te verbeteren. Tijdens de NTZ Kennismiddag vertalen toonaangevende sprekers deze kennis op een toegankelijke manier voor alle professionals in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.

Ten slotte helpen we professionals om ook zichzelf verder te ontwikkelen, met titels als Interculturele communicatie, Handleiding moreel beraad, en Supervisie.’

3. Waarom helpt Van Gorcum Zorgcommunity om op te starten?

‘Al sinds 1800 onderhouden we nauwe contacten met de doelgroepen voor wie we uitgeven, en de kanalen daarvoor veranderen natuurlijk met de jaren. De on- en offline Zorgcommunity vormt een innovatieve en interactieve manier om onze kennis en content rondom de zorg een centrale strategische online plek te geven.’

4. Wat is jullie belangrijkste doel met deze samenwerking?

‘Met Zorgcommunity willen we bijdragen aan het ‘ontsnipperen’ van de zorg en het sterk versplinterde zorglandschap meer verbinden. Het wordt een plek waar bestuurders, kennisinstituten, koepels, start-ups, wetenschappers en professionals rondom de zorg samenkomen. Waar je kennis en informatie kunt plaatsen, vinden, analyseren, verrijken, gebruiken en delen. Zo wordt de community een broedplek voor innovatie in de zorg. En vinden mensen elkaar om nieuwe stappen te zetten om bijvoorbeeld de groeiende werkdruk en registratielast terug te brengen. Dat bevordert het werkplezier, de bevlogenheid en empowerment van hulp- en zorgverleners.’

5. Hoe draagt Van Gorcum bij aan Zorgcommunity?

‘Onze auteurs delen hun kennis met de leden en we volgen ook welke onderwerpen veel aandacht krijgen. Door direct contact met de leden krijgen we een goed beeld van de thema’s die spelen, en dat vertalen we in nieuwe uitgeefprojecten. Misschien worden er ook wel heel goede potentiële nieuwe auteurs lid van Zorgcommunity en met hen komen we natuurlijk graag in contact. Zo willen we bijdragen aan het toekomstbestendig maken van de zorg.’

Heb jij een idee voor een boek? Neem dan contact op met Tieneke via onderstaand formulier.

[contact-form to=”t.verheijen@vangorcum.nl” subject=”Bericht via interview Zorgcommunity”][contact-field label=”Naam” type=”name” required=”1″ /][contact-field label=”E-mailadres” type=”email” required=”1″ /][contact-field label=”Bericht” type=”textarea” required=”1″ /][/contact-form]

Er is wel een duidelijke verschuiving te zien naar het transactionele besturingsmodel. Deze nieuwe vorm van besturen maakt het voor organisaties, kort door de bocht gezegd, makkelijk om in te kunnen spelen op de eisen van de markt.

Transactioneel besturingsmodel

Twee zaken van waar je op moet letten bij besturen gestoeld op dit transactionele model, lichten we hier kort toe: intellectueel leiderschap en het bevorderen van de bevlogenheid van vakmensen.

Een goed voorbeeld van intellectueel leiderschap is het volgende. Vakmensen voelen zich aangesproken door de passie voor hun vak. Hier moet je als organisatie op inspelen. Geef zelf het voorbeeld door discussie op allerlei vakgebieden aan te zwengelen. Hiermee boei en bind je medewerkers en zorg je er daarnaast voor dat hun vakgebied op peil blijft.

Het behouden en bevorderen van bevlogenheid voor kwaliteit, efficiëntie en effectiviteit van het werk is tevens van belang. Zowel voor de organisatie, als voor de medewerker zelf. Het is een uitdaging om de randvoorwaarden voor bevlogenheid te optimaliseren.  Denk bijvoorbeeld aan randvoorwaarden als:

• Voorspelbaarheid van het gedrag van de organisatie;
• ontplooiingsmogelijkheden van de medewerker;
• mogelijkheid tot samenwerken met andere vakmensen.

Kijk actief naar hoe je deze randvoorwaarden kunt versterken en borgen in je organisatie.

Korte samenvatting:

• Intellectueel leiderschap en bevlogenheid zijn van cruciaal belang, als er sprake is van veranderende besturingsconcepten in je organisatie;
• Kijkend naar organisaties die meer en meer in netwerken gaan werken hebben medewerkers behoefte aan intellectueel leiderschap. Zorg dat je dat blijft bieden;
• Intellectueel leiderschap stimuleert bevlogenheid en komt ten goede aan de organisatie en de medewerker zelf;
• Een organisatie moet ervoor zorgen dat de randvoorwaarden voor bevlogenheid optimaal en geborgd zijn.

Dit blog is gebaseerd op het boek ‘Andere tijden, flexibel organiseren’. Geschreven door Denktank GGZ 2020 en het platform Koplopers in de Zorg. Het boek geeft antwoorden op vragen die te maken hebben met de veranderingen waar de zorg anno nu en in de nabije toekomst mee te maken heeft.