Mensen zijn steeds meer in staat om zelf een deel van de zorgvraag op te lossen. Waar vroeger een bezoek aan de huisarts de enige mogelijkheid was om een diagnose te krijgen, kan met de huidige technologie, via het internet, online een consult plaatsvinden met een (huis)arts. Dit betekent dat de positie van zorgvragers gaat veranderen. Eric Topol heeft daarom een boek geschreven met de titel ‘The patient will see you now’. Voor veel zorgprofessionals is het even wennen.

Waar we naartoe gaan is gedeelde besluitvorming. Doordat cliënten of patiënten over veel meer informatie beschikken gaan we toe dat de invulling van het zorgproces gezamenlijk wordt ingevuld. Gedeelde besluitvorming gaat over een gesprek waarin niet alleen de vaardigheden van een zorgprofessional centraal staan.  Deze maakt duidelijk dat er een keuze is tussen verschillende mogelijkheden, licht de voor- en nadelen ervan toe en helpt de patiënt om de afwegingen die in de beslissing spelen, te begrijpen en aan te geven wat belangrijk is voor de patiënt.  Gedeelde besluitvorming stimuleert dus het proces waarin de patiënt wordt geholpen de juiste keuze te maken als het gaat om diagnostiek of behandeling. Gedeelde besluitvorming stimuleert het zelfmanagement van de patiënt.

Kern is:  bewustwording dat er niet één beste behandeloptie is en dat de patiënt hierin kan meedenken; gebruikersvriendelijke informatie over mogelijke opties  (niets doen kan óók een optie ; begrijpelijke presentatie van  de voor- en nadelen van de verschillende opties.

Bij elkaar brengen gezondheidsinformatie

Mensen verzamelen tegenwoordig veel gezondheidsdata met apps die bijvoorbeeld hartslag, dagelijkse activiteit of voeding registreren. Met de inzet van de nieuwste technologie, apps en data kan gedeelde besluitvorming worden ondersteund. Digitale gezondheidsinterventies, oftewel ‘digital health’, kunnen bijdragen aan effectieve en duurzame gezondheidszorg. Data kan worden gebruikt om modellen en adviessystemen te ontwikkelen. Deze middelen kunnen cliënten ondersteunen en adviseren over hun gezondheid en leefstijl. Er bestaan ook initiatieven om patiënten te helpen zich beter voor te bereiden op consulten, bijvoorbeeld met informatiemateriaal over aandoeningen (Patiëntenfederatie Nederland:  zorgkaartnederland.nl/aandoeningen), met hulp bij het stellen van vragen (Zilveren Kruis: beternaardedokter.nl), of keuzehulpen (Nederlands Huisartsengenootschap: keuzehulpen.thuisarts.nl). 

Meerwaarde technologie

Artificiële intelligentie (AI) gaat om slimme technologie: technologie die gericht is op de directe zorgverlening aan de patiënt/cliënt en die de zorgverlening door een menselijke zorgverlener (deels) kan vervangen (RVS, 2019).  Het gebruik van AI biedt mogelijkheden om veel informatie (medisch; sociaal; psychisch) over een cliënt bij elkaar te brengen en om te zetten in meer gepersonaliseerde adviezen.

De meerwaarde van AI ligt onder meer op het gebied van meer gepersonaliseerde behandelingen en preventieve gezondheidszorg. et is duidelijk dat bestaande structuren aan vernieuwing toe zijn. Een model is CuraeVitel Balie waarin via slimme software woon-, comfort- en zorgdiensten worden verbonden. Kwetsbare ouderen hebben juist een spil in het netwerk nodig voor samenhang in de zorg thuis.

AI in de zorg biedt dus nieuwe mogelijkheden om adviezen persoonlijk te maken. Deze adviezen zijn gebaseerd op persoonlijke data van apps, consultatie en medische data. Het streven is dat er voor elke patiënt een integraal dossier beschikbaar is, dat dient als basis voor zorginterventies.  

Tips

• Voor professionals: de zorgverlening wordt interessanter als cliënten en patiënten meer geïnformeerd zijn
• Voor cliënten: meer informatie vergt het vermogen om (daarop) te kunnen reflecteren
• Gezamenlijk: gepersonaliseerde zorg vergt over en weer begrip

Literatuur

Pieterse, A. e.a. (2017). Alles wat u moet weten over gedeelde besluitvorming. Medisch Contact, 27 maart 2017

Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS). (2019). (Waarde(n)volle zorgtechnologie. Een verkennend advies over de kansen en risico’s van kunstmatige intelligentie in de zorg. 

Topol, E. (2015).The patient will see you know. The future of medicine is in your hands.  New York: Basic Books

• Mogelijk maken van gepersonaliseerde zorg.
• Meer mogelijkheden voor zorgprofessionals.
• Verbeteren van kwaliteit en verlaging van kosten.

Dit doe je door informatie als onderdeel van het zorgproces toegankelijk te maken voor professionals. Nodig is verbinding met expertise van andere professionals, monitoring (op afstand) van zorgvragen en een simpele planning. Daarbij gaat het erom dat realtime informatie over de zorg beschikbaar is. Hierdoor kunnen interventies optimaal worden ingezet en behandelplannen toegesneden worden op de individuele behoeftes.

De vertaling hiervan kan het meest geschikt plaatsvinden door het werken met platformtechnologie. Hierdoor wordt het mogelijk om verbindingen te maken met zorgprocessen: vastleggen van data en het integreren ervan om tot interventies te komen. Dit betekent dat het werken met een Elektronisch Cliëntendossier (ECD) zal leiden naar beslissingsondersteunende systemen. Het ECD van het platformVmZ biedt ondersteuning bij het verpleegkundig proces: diagnoses, formuleren van doelen en inzetten van geschikte interventies.

Een belangrijk aspect is interoperabiliteit: het vermogen van organisaties, professionals en de door hen gebruikte processen en systemen om effectief en doelmatig samen te werken door het delen van informatie (met elkaar en met de cliënt). Interoperabiliteit is overigens niet eenvoudig te regelen omdat informatie in de zorg complex is en de organisatie van de zorg zelf ook. Er is een interoperabiliteitsmodel door Nictiz ontwikkeld waarin de verschillende lagen van informatievoorziening worden verbonden:

• Organisatie: systemen (bijvoorbeeld gericht op medicatiebewaking)
• Zorgproces: inrichting van zorgprocessen
• Informatie: beschikbaarheid en vastleggen van informatie
• Applicatie: wijze waarop gekozen terminologie en informatiestandaarden in software wordt ingebouwd
• Infrastructuur: netwerk om informatie uit te wisselen

Het werken met digitale technologieën heeft alleen effect als het diep ingrijpt in de dagelijkse praktijk van zorgverleners. Door de invoering van digitale technologieën vervagen professionele grenzen en komt er een andere relatie met cliënten. Het delen van informatie vraagt om een herijking van rollen. Digitalisering is hiermee niet alleen een enabler voor het verbeteren van de zorg, maar ook een randvoorwaarde die zowel geldt voor verbetering van de effectiviteit als het doorvoeren van doelmatigheid.

Tips:

• Het kunnen delen van informatie vraagt zowel om een herijking van professionele rollen als een herijking van de relatie met de cliënt.
• Platformtechnologie biedt ondersteuning bij het totale zorgproces.

Voor zorgorganisaties wordt het steeds belangrijker hun digitale dienstverlening aan te passen aan de wensen en behoeften van cliënten. De digitale wereld maakt het voor cliënten steeds gemakkelijker om zelf beslissingen te nemen hoe te handelen als sprake is van een beperking. Relevante gezondheidsinformatie wordt steeds meer beschikbaar.  

De kenmerken van digitale transformatie

De digitale transformatie kent de volgende kenmerken: doelmatiger maken van werkprocessen, realiseren van waardevermeerdering en ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen om de klant (cliënt) nog tevredener te stellen.

Data is in een zorgorganisatie vaak verspreid aanwezig. Daarom is aandacht nodig voor de structuur, toegankelijkheid en relevantie van die data. Dataverzameling is nodig om te komen tot kosteneffectieve vormen van zorginzet. Dit werkt alleen als de zorgprofessionals en de cliënten bij de ontwikkeling worden betrokken. 

Wie is verantwoordelijk voor de digitale strategie?

Een digitale strategie is daarmee niet alleen een zaak van het management, maar ook van professionals, cliënten en mantelzorgers. Daarbij is het essentieel rekening te houden met (het ontbreken van) de digitale van die drie groepen. Het gaat dus niet alleen om het ontwikkelen en implementeren van een digitale strategie, maar daarna ook om het begeleiden van de professionals en cliënten die ervan zouden moeten profiteren. 

Juist het perspectief van professionals en cliënten dient centraal te staan bij de ontwikkeling van software. Dit vereist dat de bouwers van software over reële zorginhoudelijke kennis beschikken.

Afname informatieasymmetrie

Hoewel er altijd een verschil in kennis is tussen zorgprofessional en cliënt neemt de informatieasymmetrie steeds meer af. Van een zorgafhankelijke relatie zien we een beweging naar partnerschap. Dit verandert de interactie tussen professional en cliënt: partnerschap vergt een ‘dialogische’ houding van professionals. 

Topol geeft aan dat de zorg de komende jaren een ontwikkeling kent van ‘digitized’ naar ‘democratized’. Door de beschikbaarheid van data zullen steeds meer nieuwe vormen van diagnostiek (zonder artsen) beschikbaar komen. Cliënten en patiënten gaan verbindingen met elkaar aan: door het delen van ervaringsgegevens ontstaan nieuwe oplossingen. Netwerken en co-creatie gaan toenemen. 

Tips voor de digitale transformatie

• Investeer in de datavaardigheden van zorgprofessionals: dit leidt tot verhoging van kwaliteit van zorg, betere verbindingen met cliënten en inzicht in kosteneffectieve interventies
• Ontwikkel een digitale strategie om de positie van cliënten te versterken

Literatuur

Bakas, A. en W. Kepinski. (2016). De digitale transformatie. Het ‘handboek soldaat’ voor de disruptie en digitalisering van business. Dexter

Topol. E. (2015). The patient will see you now. The future of medicine is in your hands.  New York: Basic Books

Een PGO is dus een Persoonlijke Gezondheidsomgeving voor alle gezondheidsinformatie en –ondersteuning, waar gebruikers online en op een veilige manier gezondheidsgegevens kunnen verzamelen, beheren en delen. Een PGO is een levensbreed online hulpmiddel voor alle burgers – patiënten en cliënten – om grip te houden op hun eigen gezondheidsdata: van behandeling tot medicatie, van inentingen tot onderzoeksuitslagen.

Door te werken met een digitaal platform wordt een impuls gegeven aan de versterking van de verbinding tussen ziekenhuis, thuiszorg, GGZ en huisartsen. Het platform maakt het mogelijk tot een betere uitwisseling van gegevens te komen tussen cliënt/patiënt, het eigen netwerk (informele zorg) en zorgprofessionals.

Bij de inrichting van een digitaal platform draait het om drie componenten: hoe leg ik gegevens vast, welke functionaliteiten bied ik aan en hoe faciliteer ik (zorg)netwerken. De overheid en MedMij (verantwoordelijk voor de te gebruiken standaarden) richten zich met het PGO vooral op medische gegevens. Natuurlijk is dit belangrijk, maar het gaat er vervolgens vooral om wat je met die gegevens kunt:  hoe zorg je dat er relevante informatie beschikbaar is rondom de cliënt/patiënt en het zorgproces. Door het optimaliseren van (digitale) interactie kan de kwaliteit worden verbeterd en de (transactie)kosten worden verlaagd. Door het digitale platform is  er 24uurs toegankelijkheid van zorg en ondersteuning. Op deze manier wordt een PGO niet een administratieve aanvulling maar een middel om zorgprocessen te optimaliseren.

Tips:

• Richt zorgnetwerken in op basis van platformtechnologie
• Zorg via datagedreven werken voor een verbinding tussen Wmo, Zvw en Wlz

Noodzaak en oplossingsrichtingen voor het doorbreken van de “Digitaliserings-paradox”.  

Duurzaam en dicht bij huis

In Nederland is de huisartsenzorg een groot goed. Het wordt nu en in de toekomst gezien als een cruciale sleutel tot een duurzame, doelmatige, persoonsgerichte gezondheidszorg dicht bij huis en van een hoge kwaliteit. Het leidende motto van de Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022 is dan ook “Modernisering naar menselijke maat”. Naast het menselijke wordt bij modernisering al snel de relatie gelegd met digitalisering. Vreemd is dat niet. Inmiddels is de digitalisering in alle haarvaten van onze samenleving aanwezig en exponentieel aan het toenemen.  

IT in de eerstelijnszorg

Nictiz heeft vanuit haar onafhankelijke rol het initiatief genomen een whitepaper op te stellen waarin twee vragen centraal staan:

1. Is er een probleem met IT in de eerstelijnszorg en zo ja, wat is het probleem?
2. Welke oplossingsrichtingen zijn er om “het probleem” op te lossen?

Het doel van dit whitepaper is om naast het verschaffen van inzicht en duiding, input te geven aan de discussie en activiteiten om de mogelijk aanwezige “problematiek” te doorbreken. Nictiz is bekend met de eerstelijnszorg. Bij het opstellen van het paper is naast de reeds beschikbare kennis gebruik gemaakt van informatie verkregen uit interviews met o.a. LHV, NHG, InEen, ZN, VZVZ, KNMP, verschillende huisartsen, zorggroepen en IT-leveranciers.