Denken vanuit problemen
Waar gaat het hier mis? Het aanbieden van trainingen is denken vanuit de oude structuur en denken vanuit problemen. Het management wil een andere organisatievorm, gaat dat implementeren en bedenkt een stappenplan. En legt dat op aan de teams. De teams keren zich naar binnen, richten zich op elkaar en gaan aan de slag. Ze worden hierdoor eilandjes binnen de organisatie en dat gaat ten koste van de relatie met de organisatie en met de andere teams.

Dit blijkt ook uit Europees onderzoek naar de effectiviteit van zelfsturende teams. Investeren in de teams en de managers is slechts een deel van de oplossing. De relatie met de organisatie, de hiërarchie en andere teams alsook de werkomgeving spelen een minstens zo belangrijke rol. Wanneer het topmanagement als dragers van de organisatie, niet gecommitteerd is aan het concept, wordt de kans van slagen een stuk kleiner. Bijna 50% van de organisaties in het onderzoek geeft aan dat onnodige bemoeienis vanuit management een belangrijke reden is voor het mislukken van autonome teams.

Paradoxaal genoeg is de oplossing: meer aansturing! Maar dan gericht op visie, kaders, cultuur en faciliteiten.

Zelfbewuste medewerkers
In Nederland richten de organisaties zich vooral op het in zijn kracht zetten van de professional en op het organiseren van verantwoordelijkheid zo dicht mogelijk bij de klant. Dit herken ik bij de organisaties waar ik kom. En ik zie ook het positieve effect ervan. Medewerkers worden zelfbewuster en creatiever. Ze rennen niet bij ieder probleem naar de leidinggevende en zoeken zelf naar een oplossing.

De rest van de organisatie blijft helaas vaak achter. De afdeling ICT, die een cruciale rol speelt bij zelfsturende teams, houdt vast aan een 9 tot 5 mentaliteit. Het MT bemoeit zich voortdurend met de keuzes die de teams maken of blijft met nieuwe maatregelen komen en gooit deze over de schutting bij de teams.

Wat moet er gebeuren?
Om ervoor te zorgen dat zelfsturende teams wél werken moet er meer aandacht zijn voor de context waarbinnen het team moet opereren. En dan zijn de volgende vragen richtinggevend:

1. Hoe is de relatie met de organisatie?

Zelfsturing vraagt om een relatie gebaseerd op vertrouwen. En dat komt niet alleen tot uitdrukking in het werkklimaat maar ook in de beschikbare informatie.

2. Hoe is de hiërarchie binnen de organisatie?

Zorgorganisaties zijn top-down organisaties. Processen en medewerkers worden aangestuurd. Zijn de managers in alle lagen van de organisatie in staat om zich een coachende stijl van leidinggeven eigen te maken?

3. Wat zijn de kaders en bieden deze voldoende ruimte voor autonomie?
4. Zonder ruimte om zelf keuzes te kunnen maken, beslissingen te nemen verdwijnt heel snel de energie die ontstaat bij de invoering van zelfsturing.

Ieder zijn eigen taak dus. Het management creëert de voorwaarden voor zelfsturing en de teams leveren kwalitatief goede zorg aan de cliënten. Want daar gaat het uiteindelijk om, zelfsturing is natuurlijk nooit een doel op zich, maar een middel om als team flexibel in te kunnen spelen op veranderende omstandigheden en wisselende vragen van de cliënt.

Verpleegkundigen kunnen alles kapot krijgen, de verkeerde knoppen indrukken, stekkers verkeerd aansluiten en soms zelfs breken. Ook al is het resultaat misschien in beide situaties een kapot product, de intentie achter het gebruik is wel degelijk anders.

‘If it can be broken, it will be’

Wat is nurseproof? In een boek van Higgs (2014) staat: ‘Nothing is nurse-proof, and if it can be broken, it will be.’ Een uitleg staat in het boek Integrale Productontwikkeling (Buijs, 2005): ‘Medisch personeel gaat over het algemeen slordig om met apparatuur, want de patiënt komt op de eerste plaats.’ Sommige ontwerpers – ik inclusief – vergeten dat de focus van de verpleegkundige niet op hun product ligt, maar op de patiënt die eraan vastzit.

Dus ontwerper, ik heb het over jou, terwijl jij kijkt naar die mooie 3D-tekening op het scherm en geniet van de geometrische vormen van je ontwerp. Word je enthousiast van je ronde 4-pins stekkerontwerp die de machine ingaat? Word je opgewonden van de perfecte verhoudingen van de pijl in reliëf op de stekker, die naar die stip op de machine wijst, zodat het voor iedereen duidelijk is hoe deze aangesloten moet worden?

Mag ik je vertellen waarom dit niet handig is?
Omdat ’s avonds en ‘s nachts, als het technische personeel naar huis is, de batterij begint te protesteren via een melding op het scherm. Dan moet de dienstdoende verpleegkundige zich afvragen waarom dat medische product niet wordt opgeladen, ook al is het aangesloten op het lichtnet. Ze controleert het snoer van stopcontact tot apparaat, terwijl haar patiënt in bed toekijkt en zich afvraagt wat het probleem is met het apparaat dat aan hem gekoppeld is. En na duwen en trekken aan snoeren, terwijl de patiënt geïrriteerd raakt vanwege het late tijdstip, komt ze erachter dat de prachtig vormgegeven pijl op stekker en de punt op het apparaat niet op één lijn liggen. Blijkbaar heeft iemand ongezien de stekker kunnen inpluggen, 90 graden gedraaid. Gewoon omdat dat kan.

En ontwerper, je hebt hierop geanticipeerd in de user interface. De juiste aansluiting geeft een icoontje dat het product is aangesloten op het lichtnet. Dat zag de verpleegkundige ook. Pas toen ze dit wist, was te herleiden dat bij afwezigheid van dit icoon, het product níet aangesloten is. Tot het batterij-icoontje leeg raakt of er een melding komt. Een oplossing moet niet gevonden worden in RTFM*, maar in het ontwerpen voor en mét verpleegkundigen. Misschien vinden verpleegkundigen je producten pas echt mooi, als je ze er nooit over hoort. Dan hoeven ze namelijk geen aandacht te besteden aan het product, maar kan de aandacht naar de patiënt.

*RTFM = Read The Fucking Manual

Buijs, J. A., & Valkenburg, A.C. (2005). Integrale productontwikkeling. Boom Koninklijke Uitgevers.

Higgs, J. (2014). Gezondheid Praktijkrelaties. In Health Practice Relationships (pp. 3-8). SensePublishers.

Imming, H. (2014, 3 3). De i-Valve, nurseproof luchtflowmeter beveiliging. Teruggehaald van MT Integraal: http://www.mtintegraal.nl/artikelen/178/de-i-valve-nurseproof-luchtflowmeter-beveiliging

Eigen wil bestaat niet

We maken geen rationele keuzes bij de dingen die we doen: we worden gedreven door allerlei factoren waar we ons niet van bewust zijn. We kunnen niet altijd consequenties overzien en de keuzes die we op korte termijn maken, komen dus niet altijd overeen met de wil of wensen die we voor de langere termijn hebben.

Als dat al geldt voor mensen die gezond zijn, hoe werkt dat dan bij mensen die kampen met bijvoorbeeld hersenletsel, een verstandelijke beperking, verslaving, depressiviteit of dementie? Misschien is het zien van consequenties van bepaalde keuzes voor hen nog wel moeilijker in te schatten. Zij doen een beroep op onze kennis en ervaring. Om hen te kunnen helpen om verder te komen in het leven, is het nodig dat wij in sommige situaties als professional de regie pakken. Als we niet interveniëren, dan krijgt Vera diabetes, veroorzaakt Bert een verkeersongeluk en verdrinkt Niels op een dag. En dat is geen eigen wil.

Oprechte aandacht

Bij het nemen van juiste beslissingen worden we bij ons werk in de zorg geholpen door regels en protocollen. We worden als professional echter vooral uitgedaagd om onze expertise, ervaring en ook onze intuïtie en ons gezonde verstand te gebruiken. Ga met oprechte aandacht het gesprek aan met je cliënt en zijn naaste omgeving. Bespreek samen de waarde, de risico’s en consequenties die bepaalde keuzes met zich meebrengen. Als iemand niet meer zo lang te leven heeft, waarom zou hij dan stoppen met drinken of roken? De vrijheid om zelfstandig te gaan zwemmen kan zwaarder wegen dan het risico om te verdrinken.

Een betekenisvol gesprek is niet alleen prettig voor jou en je cliënt, het levert ook de beste informatie op om, het liefst samen, tot een besluit te komen. En als je toch de regie moet overnemen, toets dan altijd bij je collega’s of je op de goede weg zit. Succes en veel plezier bij de mooie uitdagingen van jouw vak in de zorg!

Jan van Kampen – bestuurder InteraktContour

Fijn moment bezorgen

Als mensen dementeren en niet goed duidelijk kunnen maken wat ze wel en niet willen en wat ze wel en niet fijn meer vinden, is het belangrijk dat je goed let op bijvoorbeeld lichaamstaal om te kunnen peilen of je de juiste dingen doet. Soms komen familieleden ook wel met de vraag: ‘Heeft het voor mijn moeder nog wel zin dat ik langskom als ze het vlak daarna alweer vergeten is?’ Mijn antwoord op die vraag is dan dat je het nooit zeker weet, maar dat je iemand wel een fijn moment bezorgt. En als iemand veel fijne momenten in zijn leven heeft, kan het niet anders dan dat dat gunstig is voor de kwaliteit van leven. Daar gaat het tenslotte om. Dankbaarheid in directe vorm hoef je als verzorgende ook niet te verwachten. Daar doe je het ook niet voor. Maar waar doe je het dan wel voor?

Van intelligente dame tot dementerende schim

Mevrouw de Vries was een intelligente dame. In haar werkzame leven heeft zij veel verantwoordelijk redactioneel werk verricht bij een prominente uitgeverij van onder meer agenda’s. Zij en haar man hebben veel gereisd, waren cultureel zeer goed onderlegd en in het appartement hingen prachtige aquarellen van bloemen van de hand van mevrouw zelf. Toen ik mevrouw leerde kennen was ze al zwaar dementerend en vermoedelijk een schim van de wereldse vrouw die ze ooit moet zijn geweest. Praten deed ze nog amper en zeker niet verstaanbaar, dat leek ze verleerd.

Oogcontact als enige lijntje

De dementie was er ook de oorzaak van dat het leek alsof ze niet meer wist hoe ze haar handen en voeten moest gebruiken. Hierdoor was het op een gegeven moment onvermijdelijk dat mevrouw permanent in een rolstoel belandde en niet meer zelfstandig kon eten en drinken. Oogcontact maken kon mevrouw nog heel goed. Zo kon ze kenbaar maken dat ze ondanks het verlies van deze functies, er nog echt wel ‘was’. Wat mevrouw wel en niet prettig vond kon ze nog een klein beetje duidelijk maken. Maar het blijft in zo’n geval natuurlijk gissen of je iets wel of niet goed doet naar iemands zin.

Op haar kamer stond een foto van een mooie knappe vrouw, een filmster uit de jaren 50? Nee, een jeugdfoto van haar zelf. Soms, als ik niet meer wist hoe ik contact moest maken met mevrouw, hielp het mij om deze persoon in gedachten te nemen. De vrouw die zij ooit was en die ergens diep verscholen in de oude mevrouw de Vries nog deels aanwezig moest zijn.

Wereldse vrouw

Zo ook die ochtend dat ik haar bezocht op haar appartement met uitzicht op de bloementuin. Ze zat naar buiten te kijken in haar rolstoel. Ik begroette haar, zei dat ik kwam koffie drinken met haar en de krant ging voorlezen. Niet dat iemand er nog enig idee van had of ze geïnteresseerd was in de krant, maar de jonge wereldse vrouw indachtig, wilde ik gewoon de dingen met haar doen die ze zelf ook altijd had gedaan. Rustig zaten we op het appartement en terwijl ik haar af en toe een slokje koffie gaf, las ik haar de hoofdlijnen van het nieuws voor. Ik kon zo nu en dan oogcontact met haar maken en mevrouw leek te genieten van de koffie.

Daar doe ik het voor

Na ongeveer een half uurtje stond ik op, wenste haar een goede dag en beloofde dat ik haar voor de lunch zou komen ophalen. Ik draaide me om, stond op de drempel van haar appartement en tot mijn grote verbazing zei ze totaal onverwacht, heel helder en verstaanbaar waarvan, niemand meer vermoedde dat ze dat nog kon: ‘Je bent een goeie!’ Daar doe ik het voor.

Judith Röttjers, coördinator welzijn Villa Molenenk.