Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. ‘Er moet meer personeel bij. Als je met te weinig mensen staat, worden mensen ongeduldig en misschien boos. En je ziet dat de werkdruk enorm is toegenomen’, zegt Elise Merlijn, vakbondsbestuurder bij FNV Zorg en Welzijn. Zou een oplossing kunnen zijn om mensen aan de deur te zetten of hen hulp te weigeren bij ongepast of agressief gedrag.

24 september 2019 | 07:00 – 16:00

Leer hoe u uw rol nog beter in kunt vullen

Waarom deelnemen?

• Praktische handvatten om uw medezeggenschapsrol beter in te vullen
• U leert meer over het effect van de veranderingen in de zorgsector op de medezeggenschap
• U krijgt grip op het samenspel tussen medezeggenschap, de RvB en RvT

Programma

In de zorg draait het om patiënten, maar vreemd genoeg krijgen hun behoeften en ervaringen zelden echt een podium. In dit dubbelinterview stellen wij het perspectief van patiënten in de GG/ZZ-transitie centraal. Elly Rahder is diabetespatiënt én ervaringsdeskundige in trainingen en onderzoek van ROHA naar integrale, persoonsgerichte zorg. Marijn Aalders is ontwikkelaar en trainer van de GG/ZZ  Basis Leergang, fysiotherapeut en mede-oprichter van Bettery Institute. Hoe integreren we de ervaringen van patiënten in het veranderende zorgproces? De vraag; wat kan er beter wordt gesteld in dit interview van VOZ magazine.

Net terug van haar wekelijkse wandeling en druk met voorbereidingen van de Nationale Diabetes Challenge eind september in Amsterdam, steekt Rahder van wal. Nadat bij haar vrij onverwachts diabetes werd vastgesteld, kreeg ze van haar arts een praktijkondersteuner toegewezen. Die stimuleerde haar om anders te kijken naar het acceptatieproces. “Vanuit het positieve”, vertelt
Rahder. “Vanuit de focus op eigen kracht en gedrag. Wat kan ik zelf doen en hoe kan een zorgverlener mij ondersteunen?”.

De patiënt centraal stellen, horen we vaak. Wat verstaan jullie daar precies onder?

Rahder: “Voor mij betekent het dat zorgverleners niet te veel sturen op het proces van verbetering en niet te snel een bijzonder resultaat willen zien, maar de bestaande situatie als uitgangspunt nemen. Als de thuissituatie of het sociale leven belangrijk zijn, verdient dat de aandacht. Dit is sterk afhankelijk van iemands persoonlijke omstandigheden en gemoedstoestand. Soms valt een advies het ene moment wel goed, maar het volgende moment niet. Het is dus altijd zoeken naar balans. Zorgverleners moeten rekening houden met (de leefomgeving van) de persoon, zonder de deskundigheid uit het oog te verliezen. Want daar heeft de patiënt natuurlijk wel behoefte aan; een professional is niet de buurvrouw”.

Aalders: “Wat veel professionals graag doen is hulp bieden. Iets willen onderzoeken en oplossen voor een ander. Het is veel krachtiger om naar de power van de ander te kijken. Om ruimte te geven aan wat er voor hem/haar toe doet en dáár met je kennis en kunde op aansluiten. Dat vinden professionals lastig. De patiënt centraal stellen betekent deze tot expressie laten komen”.

Als ervaringsdeskundige bij de ROHA draagt Elly Rahder bij aan o.a. rollenspellen en het bespreken van casuïstiek. 

Vraag voor Rahder: Welke inzichten geef jij zorgverleners mee op basis van je eigen ervaringen?

“In deze rollenspellen kijk ik kritisch naar de houding van de zorgverlener: komt deze eerlijk over, betuttelend of ongeïnteresseerd terwijl ik mijn verhaal vertel? Ik vind het heel belangrijk dat ze geen spel spelen. Daarmee bedoel ik ook dat ze niet standaard handelingen uitvoeren met focus op medische waarden, maar creatief zijn in het samen zoeken naar vervolgstappen”, licht Rahder toe.

“De patiënt kan het niet alleen, maar de zorgverlener ook niet.”

Het verloop van het consult bepaalt dus grotendeels het succes van de behandeling? Hoe hoort die volgens jullie bij voorkeur te verlopen? Aalders: “In de training gebruiken wij de GG/ZZ gesprekstool. Dit is een leidraad om het gesprek te voeren en bestaat uit drie fasen:

1) een open explorerend deel over gezondheid, waarden en functioneren

2) een gedragsdeel waarin je richting, acties en vervolgstappen afstemt en

3) de hulpverlening. Dat laatste is soms helemaal niet meer nodig, omdat iemand heel duidelijk weet wat hij wil en gaat doen.”

Rahder: “Voor mij zijn veiligheid en vertrouwen belangrijk. Wanneer mijn zorgverlener op een ondersteunende en niet-veroordelende wijze reageert op mijn verhaal, kan ik mijn gedachten en gevoelens veilig uiten en mijn afweergedrag loslaten. Gevoelsgerichte positieve feedback draagt bij aan een betere dialoog tussen ons. Praktisch betekent dit: goed luisteren, empathie, erkenning, tone of voice, rust en geduld. Voor zorgverleners is het de kunst om iemand serieus te nemen, ook als het niet logisch is wat hij of zij zegt. Door de patiënt zelf het verhaal te laten vertellen, komt die zelf vaak tot oplossingen. Kleine dingen die kunnen bijdragen om je op lange termijn
beter te voelen. In mijn geval ontdekte ik zo dat mijn bloedsuikerwaarden grotendeels zijn terug te brengen tot gedrag, zoals beweging of omgaan met stress”.

“Mijn adagium is dat ik zoveel mogelijk zelf de regie kan en moet nemen ten aanzien van mijn aandoening. Al kan het nooit
volledige regie zijn; er is dialoog nodig om inhoudelijk te toetsen of gedrag aansluit bij de waarden van het ziektebeeld. De patiënt kan het niet alleen, maar de zorgverlener ook niet.”

“Mensen vinden het fijn om zelf aan het roer te staan.”

Elly Rahder had vanaf het begin een positieve ervaring met de praktijkondersteuner die haar werd toegewezen. Hoe werkt deze persoonsgerichte aanpak met patiënten die minder stevig in hun schoenen staan, weerstand hebben of gereserveerder het behandeltraject ingaan?

Aalders: “Het is een misvatting om te denken dat deze aanpak alleen bij gemotiveerde mensen werkt. Dat is nou juist zo leuk! Eén prikkelende vraag kan het verschil maken. De meeste mensen vinden het fijn om zelf aan het roer te staan en te vertellen wat er in hun leven speelt naast de klachten. Van daaruit kom je veel beter tot een richting en activatie. Patiënten kunnen dit proces helpen door goed te verwoorden wat ze belangrijk vinden. Nu komen ze vaak al geprogrammeerd bij een arts binnen met een veronderstelling wat die wil horen. Uiteindelijk vindt iedereen het leuk om zelf de eigen kracht te voelen, dat is mijn stellige overtuiging”.

Rahder: “Mijn ervaring is dat het fijn is om naar de praktijkondersteuner te gaan. Om samen te bespreken: waar staan we nu en wat kan er beter? Daarbij is een positieve benadering essentieel. Dus niet: je waarden zijn te hoog, dat is niet goed. Maar: je bent misschien minder ver gekomen dan gehoopt, wat gaan we nu doen? Probeer mensen te stimuleren om terug te komen en stap voor stap het proces richting te geven, rekening houdend met de etnische en culturele diversiteit van patiënten”.

“Verbindend werken, waarbij verschillende zorgverleners met één stem spreken.”

Deze cultuuromslag zal in de praktijk voor veel professionals buiten de comfortzone zijn en een flinke investering vragen…

Rahder: “In de rollenspellen valt het mij op dat artsen vaak het idee hebben dat ze al heel persoonsgericht werken. En ik denk ook dat ze het goed doen. Maar om de diepte in te gaan met patiënten is meer nodig, terwijl artsen tegen een barrière in tijd en geld aanlopen. Door laagdrempelige samenwerking met een praktijkondersteuner kan er verdieping ontstaan, waardoor er meer uitkomt bij een patiënt. Goed dat zorgverleners beseffen dat hiervoor een methodiek bestaat die effectief is”.

“Heel herkenbaar”, knikt Aalders. “Breed interviewen doe ik al, denken veel professionals, totdat ze in een training merken wat er nog meer mogelijk is. Wanneer we oefenen met het verschuiven van de regie, of stiltes durven laten vallen, schrikken ze hoeveel ze onbedoeld toch nog naar zich toe trekken en invullen. Dat is mens eigen. En ruimte geven is ook moeilijk wanneer er druk bestaat om in korte tijd tot een diagnose en registratie te komen. Tegelijkertijd raken ze geïnspireerd door alle nieuwe mogelijkheden die
zichtbaar ontstaan”.

De grootste uitdaging is nu dat zorginstellingen het proces op dezelfde manier gaan inrichten. Hoe kunnen we dat gezamenlijk bereiken? 

“Verbindend werken is essentieel”, beaamt Rahder. ”We hebben een integrale aanpak nodig, waarbij alle zorgverleners met één stem spreken.” Aalders: “Dat geldt in de eerste plaats voor het medische en sociale domein. Daarnaast moeten we erkennen dat het impact heeft op diverse niveaus: naast die van patiënt en zorgprofessional, ook van organisaties (cultuur-omslag) en het systeem van gemeente, verzekeraar en betaling. De huidige verzekeringsggelden zijn hier nog niet op ingericht; ook wat dat betreft handelen we
buiten de comfortzone. Daar staat tegenover dat ook zorgverzekeraars nu interesse krijgen in producten als de gecombineerde leefstijlinterventie”.

Rahder: “Het stimuleren van het zelfherstellend vermogen van de patiënt als wezenlijk onderdeel van de integrale aanpak in de persoonsgerichte zorg is een meerwaarde voor alle partijen!”.

Dat we in Nederland nog veel te doen hebben rond duurzame inzetbaarheid van mensen, maakt Corrie van Brenk, Tweede Kamerlid 50PLUS, ons duidelijk in dit interview van VOZ Magazine. Van Brenk ziet veel kansen voor de beweging naar vakmanschap en de meerwaarde die dit heeft voor de gezondheid van medewerkers. De overheid pakt nu de faciliterende rol nog onvoldoende op. Van Brenk reikt ons enkele belangwekkende handvatten, om Nederland gezonder en actiever aan het werk te houden.

Ruimte voor vakmanschap krijgen, maar ook opeisen!

Al enige jaren wordt in Nederland gesproken over het innovatief opleiden van zorgprofessionals om hun competenties nog beter aan te laten sluiten op de zorgvraag van nu en van de toekomst. Een belangrijke beweging hierbij is die van Ziekte en Zorg (ZZ) naar Gezondheid en Gedrag (GG). In deze uitgave van VOZ Magazine hebben wij een interview gehouden met huisarts Hans Peter Jung. Hij gaf aan dat de productie gedreven wijze van werken bij hem tot grote vermoeidheid heeft geleid. Hoe ziet u deze ontwikkeling in de zorgsector?

Van Brenk: “De grootste discussie op dit moment in de Tweede Kamer is of er voldoende mankracht, geld en mogelijkheden zijn om maatwerk te bieden. Als we specifiek kijken naar de zorgsector dan is burn-out een veelvoorkomend probleem. Zelf heb ik ook van dichtbij meegemaakt hoe dat bijvoorbeeld in de jeugdzorg gebeurde. Dan begonnen mensen met veel enthousiasme aan hun nieuwe baan, maar liepen na 1,5 jaar tegen een muur op. Dat was dan vaak ingegeven doordat het werk anders bleek te zijn dan dat de mensen bij de start gedacht hadden. Dit werd vooral veroorzaakt door de vele regels en bureaucratie”.

“Een belangwekkende ontwikkeling hierbij is de beweging naar ‘Beroepseer’. Deze beweging beoogt de professional op de werkvloer weer in zijn of haar kracht te zetten, door meer vrijheid te geven aan de invulling van het eigen vak. Deze ruimte voor vakmanschap dient ingebed te worden in het (zorg) onderwijs, maar zeker ook in de praktijk. Dat zou een belangrijke meerwaarde kunnen betekenen in het voorkomen van uitval in de zorg, maar uiteraard ook in andere sectoren”, voegt Van Brenk toe.

“Wat mij zo positief verrast is dat de professionals nu zelf opstaan, om deze ruimte voor de eigen invulling van het vak op te eisen. Jij noemt als voorbeeld huisarts Hans Peter Jung. Een soortgelijk initiatief heb ik gezien bij een groep huisartsen die zich hebben gecommitteerd aan het initiatief ‘Het roer moet om’. Deze ontwikkeling zien we gelukkig terug in meerdere sectoren, dus wat mij betreft gaan we de goede kant op.”

Is er binnen 50PLUS een specifieke visie op deze ontwikkeling, hoe de politiek deze beweging zou kunnen ondersteunen en faciliteren?

Van Brenk: “Als 50PLUS hechten wij veel belang aan zelfredzaamheid en eigen regie. Een mooi voorbeeld hiervan is het Knarrenhof, waarbij ouderen die bij elkaar gaan wonen rond een hofje ook naar elkaar omkijken. Je woont zelfstandig, maar zorgt wel voor elkaar als daar reden toe is”.

We kunnen toch niet de kwetsbaren opzadelen met onze problemen?

In mei dit jaar hebben GGZ Nederland, UWV, gemeenten, professionals en cliëntorganisaties afspraken gemaakt die eraan moeten bijdragen dat mensen met een psychische kwetsbaarheid vaker aan werk komen en dat werk ook houden.1 Is daar naar uw idee voldoende aandacht voor in de verschillende sectoren, bijvoorbeeld bij de overheid?

Van Brenk: “Het aan het werk krijgen en houden van mensen met een kwetsbaarheid is inderdaad een probleem dat niet voortvarend genoeg wordt aangepakt. Als we kijken naar de sector overheid, dan zouden wij het goede voorbeeld moeten geven. Helaas is dat niet het geval, en blijft ook de overheid achter als het hierom gaat. Ook als het gaat om mensen met een psychische aandoening, dan is daar in Nederland echt te weinig aandacht voor”.

“Als wij verwachten van het bedrijfsleven en andere sectoren dat zij mensen met een psychische kwetsbaarheid in dienst nemen, dan moet de overheid daarin een voortrekkersrol nemen. Het past niet om dan steeds naar anderen te wijzen. Als overheid moeten wij dus zelf aan de slag om meer mensen, die met een dergelijke aandoening te kampen hebben, te durven aannemen en dan bedoel ik wel dat het gaat om duurzame banen. Alleen dan kunnen wij verwachten dat mensen blijven deelnemen aan de samenleving”, geeft Van Brenk aan.

“Daarbij speelt ook nog mee dat bedrijven, die iemand willen aannemen met een kwetsbaarheid, dat met name doen als die kwetsbaarheid ook zichtbaar is. Iemand met een psychische aandoening is veel minder te herkennen dan bijvoorbeeld iemand met het syndroom van Down. Ook daarin zien we dus dat werkgevers keuzes maken. In de meeste gevallen gaat het ook om tijdelijke contracten, waar mensen natuurlijk ook niet heel gelukkig van worden.”

Van Brenk: “Waar wij ook niet blij mee zijn is de loondispensatie2 van staatssecretaris Van Ark voor mensen met een beperking. Bij loondispensatie hoeft de werkgever alleen te betalen voor wat de werknemer met een arbeidsbeperking kan presteren. Als dat lager is dan het minimumloon, dan krijgt de werknemer zonodig een aanvullende uitkering. Hij of zij bouwt wel minder aanvullend pensioen en WW op. Op deze wijze blijven mensen dus een leven lang aangewezen op een uitkering. Dat is geen goede aanpak, want je zadelt hiermee juist de kwetsbaren onder ons op met de problemen die wij hebben in het systeem zoals het nu is”.

Maak juist gebruik van de beschikbare kennis en infrastructuur! 

U bent dan ook geen voorstander geweest voor het sluiten van de sociale werkplaatsen?

Van Brenk: “Dat was echt een verschrikkelijk besluit. Wat ook zeer kwalijk is, is dat we hiermee de kennis en de infrastructuur
overboord hebben gegooid, die juist zo belangrijk is als het gaat om het bieden van werk voor mensen met een beperking. De sociale werkvoorziening was helemaal ingericht op hun specifieke doelgroep, zowel qua werkwijze maar ook hoe om te gaan met in- en uitstroom van mensen. Nu zien we dat deze kennis bij gemeenten ontbreekt en we vaak niet goed weten hoe om te gaan met mensen met een kwetsbaarheid, als het gaat om hun inzetbaarheid te borgen”.

Als we dit besluit afzetten tegen de gevolgen voor de zorg, dan kunnen we ons ook afvragen of we deze gevolgen genoeg gewogen hebben. Werken is namelijk gezond. Van Brenk: “Absoluut! We weten ook dat wanneer mensen werkeloos worden, ze vaker naar de huisarts gaan. Als jij actief bent, naar je werk gaat en met je collega’s samenwerkt dan is dat ontzettend belang-
rijk voor je geestelijk welzijn”.

In het kader van psychische kwetsbaarheid staat depressiepreventie ook bij het ministerie van VWS hoog op de agenda. Hoe kijkt u aan tegen deze ontwikkeling en zijn wij op dit moment in Nederland voldoende toegerust om vanuit SZ&W perspectief deze patiëntengroep effectief te begeleiden in het behoud of re-integreren naar werk?

Van Brenk: “We zien dat we aan alle kanten ontzettend veel bezuinigd hebben. Dat geldt ook voor het UWV. Daar speelt natuurlijk de moeilijkheid dat we wel veel geld beschikbaar stellen aan de UWV organisatie, maar onvoldoende verantwoording zien of deze middelen effectief zijn ingezet. Dat gezegd hebbende, hebben de bezuinigingen op menskracht er ook toe geleid dat de begeleiding van mensen naar werk nu niet altijd op maatwerk wordt ingericht. Juist als het gaat om mensen met een psychische kwetsbaarheid, dan is meer nodig dan alleen het invullen van het CV. Deze mensen hebben een gesprek nodig en aan de kant van UWV moet ook goed gekeken worden of iemand past bij een bedrijf”.

“Verder hebben wij als 50PLUS, toen de decentralisatie richting de gemeenten in gang werd gezet, steeds gezegd ‘Lever nu een basispakket. Een pakket aan zorgvoorzieningen, waar elke gemeente in ieder geval aan moet voldoen’. Maar deze aanbeveling werd niet aangenomen, want de beleidsvrijheid van de gemeenten mocht niet ingeperkt worden. En dat dit niet goed werkt blijkt bijvoorbeeld uit de brieven die wij ontvangen van mensen, die zeggen dat zij gehandicapt zijn en geen zorg of begeleiding krijgen in de eigen gemeente. Maar als diezelfde persoon met een beperking verhuist naar de buurgemeente, dan komt die weer wel in aanmerking voor ondersteuning. Dat is volstrekte willekeur!”, stelt Van Brenk kritisch.

“Daarnaast, bezien vanuit de politiek, hebben we onze mond vol van een ‘Leven Lang Leren’. Ik heb daar toen een debat over aangevraagd, omdat blijkbaar niemand weet hoe weinig wij investeren in volwassenenonderwijs: 0,2%! Nu is er 38 miljoen extra toegezegd, maar dat is nog steeds slechts 1,2% van het beschikbare onderwijsbudget. In andere landen is daar een veel betere infrastructuur voor beschikbaar. In Nederland moet je een omscholing van bankmedewerker naar verpleegkundige zelf betalen. En dat terwijl in de zorg, maar ook in de techniek enzovoort er een groot tekort is aan mensen”, vult Van Brenk aan.

Kijk vooral naar de mogelijkheden

Is er nog een specifieke ‘call to action’ richting de politiek, overheid en/of onze overige lezers, die u rond dit thema op deze plaats zou willen doen? Heeft u mogelijk aanknopingspunten hoe met bestaande knelpunten om te gaan? Van Brenk sluit af: “Luister naar de professionals! Betrek zoveel mogelijk de werkvloer bij (nieuwe) ontwikkelingen, ook als het gaat om opleidingen”.

“Daarnaast is vroeg signalering bij werkgevers cruciaal. Als je ziet dat een medewerker niet goed in z’n vel zit, kijk dan niet alleen naar wat dat betekent voor de productiviteit. Ga het gesprek aan, kijk wat er echt speelt. Sluiten de competenties nog voldoende aan? Is er wellicht iets mogelijk in omscholing? Dit soort vragen moeten we dan niet stellen tegen de achtergrond dat iemand niet goed functioneert, maar puur vanuit het welzijn van de medewerker en de mogelijkheden.”