Mensen zijn steeds meer in staat om zelf een deel van de zorgvraag op te lossen. Waar vroeger een bezoek aan de huisarts de enige mogelijkheid was om een diagnose te krijgen, kan met de huidige technologie, via het internet, online een consult plaatsvinden met een (huis)arts. Dit betekent dat de positie van zorgvragers gaat veranderen. Eric Topol heeft daarom een boek geschreven met de titel ‘The patient will see you now’. Voor veel zorgprofessionals is het even wennen.

Waar we naartoe gaan is gedeelde besluitvorming. Doordat cliënten of patiënten over veel meer informatie beschikken gaan we toe dat de invulling van het zorgproces gezamenlijk wordt ingevuld. Gedeelde besluitvorming gaat over een gesprek waarin niet alleen de vaardigheden van een zorgprofessional centraal staan.  Deze maakt duidelijk dat er een keuze is tussen verschillende mogelijkheden, licht de voor- en nadelen ervan toe en helpt de patiënt om de afwegingen die in de beslissing spelen, te begrijpen en aan te geven wat belangrijk is voor de patiënt.  Gedeelde besluitvorming stimuleert dus het proces waarin de patiënt wordt geholpen de juiste keuze te maken als het gaat om diagnostiek of behandeling. Gedeelde besluitvorming stimuleert het zelfmanagement van de patiënt.

Kern is:  bewustwording dat er niet één beste behandeloptie is en dat de patiënt hierin kan meedenken; gebruikersvriendelijke informatie over mogelijke opties  (niets doen kan óók een optie ; begrijpelijke presentatie van  de voor- en nadelen van de verschillende opties.

Bij elkaar brengen gezondheidsinformatie

Mensen verzamelen tegenwoordig veel gezondheidsdata met apps die bijvoorbeeld hartslag, dagelijkse activiteit of voeding registreren. Met de inzet van de nieuwste technologie, apps en data kan gedeelde besluitvorming worden ondersteund. Digitale gezondheidsinterventies, oftewel ‘digital health’, kunnen bijdragen aan effectieve en duurzame gezondheidszorg. Data kan worden gebruikt om modellen en adviessystemen te ontwikkelen. Deze middelen kunnen cliënten ondersteunen en adviseren over hun gezondheid en leefstijl. Er bestaan ook initiatieven om patiënten te helpen zich beter voor te bereiden op consulten, bijvoorbeeld met informatiemateriaal over aandoeningen (Patiëntenfederatie Nederland:  zorgkaartnederland.nl/aandoeningen), met hulp bij het stellen van vragen (Zilveren Kruis: beternaardedokter.nl), of keuzehulpen (Nederlands Huisartsengenootschap: keuzehulpen.thuisarts.nl). 

Meerwaarde technologie

Artificiële intelligentie (AI) gaat om slimme technologie: technologie die gericht is op de directe zorgverlening aan de patiënt/cliënt en die de zorgverlening door een menselijke zorgverlener (deels) kan vervangen (RVS, 2019).  Het gebruik van AI biedt mogelijkheden om veel informatie (medisch; sociaal; psychisch) over een cliënt bij elkaar te brengen en om te zetten in meer gepersonaliseerde adviezen.

De meerwaarde van AI ligt onder meer op het gebied van meer gepersonaliseerde behandelingen en preventieve gezondheidszorg. et is duidelijk dat bestaande structuren aan vernieuwing toe zijn. Een model is CuraeVitel Balie waarin via slimme software woon-, comfort- en zorgdiensten worden verbonden. Kwetsbare ouderen hebben juist een spil in het netwerk nodig voor samenhang in de zorg thuis.

AI in de zorg biedt dus nieuwe mogelijkheden om adviezen persoonlijk te maken. Deze adviezen zijn gebaseerd op persoonlijke data van apps, consultatie en medische data. Het streven is dat er voor elke patiënt een integraal dossier beschikbaar is, dat dient als basis voor zorginterventies.  

Tips

• Voor professionals: de zorgverlening wordt interessanter als cliënten en patiënten meer geïnformeerd zijn
• Voor cliënten: meer informatie vergt het vermogen om (daarop) te kunnen reflecteren
• Gezamenlijk: gepersonaliseerde zorg vergt over en weer begrip

Literatuur

Pieterse, A. e.a. (2017). Alles wat u moet weten over gedeelde besluitvorming. Medisch Contact, 27 maart 2017

Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS). (2019). (Waarde(n)volle zorgtechnologie. Een verkennend advies over de kansen en risico’s van kunstmatige intelligentie in de zorg. 

Topol, E. (2015).The patient will see you know. The future of medicine is in your hands.  New York: Basic Books

• Mogelijk maken van gepersonaliseerde zorg.
• Meer mogelijkheden voor zorgprofessionals.
• Verbeteren van kwaliteit en verlaging van kosten.

Dit doe je door informatie als onderdeel van het zorgproces toegankelijk te maken voor professionals. Nodig is verbinding met expertise van andere professionals, monitoring (op afstand) van zorgvragen en een simpele planning. Daarbij gaat het erom dat realtime informatie over de zorg beschikbaar is. Hierdoor kunnen interventies optimaal worden ingezet en behandelplannen toegesneden worden op de individuele behoeftes.

De vertaling hiervan kan het meest geschikt plaatsvinden door het werken met platformtechnologie. Hierdoor wordt het mogelijk om verbindingen te maken met zorgprocessen: vastleggen van data en het integreren ervan om tot interventies te komen. Dit betekent dat het werken met een Elektronisch Cliëntendossier (ECD) zal leiden naar beslissingsondersteunende systemen. Het ECD van het platformVmZ biedt ondersteuning bij het verpleegkundig proces: diagnoses, formuleren van doelen en inzetten van geschikte interventies.

Een belangrijk aspect is interoperabiliteit: het vermogen van organisaties, professionals en de door hen gebruikte processen en systemen om effectief en doelmatig samen te werken door het delen van informatie (met elkaar en met de cliënt). Interoperabiliteit is overigens niet eenvoudig te regelen omdat informatie in de zorg complex is en de organisatie van de zorg zelf ook. Er is een interoperabiliteitsmodel door Nictiz ontwikkeld waarin de verschillende lagen van informatievoorziening worden verbonden:

• Organisatie: systemen (bijvoorbeeld gericht op medicatiebewaking)
• Zorgproces: inrichting van zorgprocessen
• Informatie: beschikbaarheid en vastleggen van informatie
• Applicatie: wijze waarop gekozen terminologie en informatiestandaarden in software wordt ingebouwd
• Infrastructuur: netwerk om informatie uit te wisselen

Het werken met digitale technologieën heeft alleen effect als het diep ingrijpt in de dagelijkse praktijk van zorgverleners. Door de invoering van digitale technologieën vervagen professionele grenzen en komt er een andere relatie met cliënten. Het delen van informatie vraagt om een herijking van rollen. Digitalisering is hiermee niet alleen een enabler voor het verbeteren van de zorg, maar ook een randvoorwaarde die zowel geldt voor verbetering van de effectiviteit als het doorvoeren van doelmatigheid.

Tips:

• Het kunnen delen van informatie vraagt zowel om een herijking van professionele rollen als een herijking van de relatie met de cliënt.
• Platformtechnologie biedt ondersteuning bij het totale zorgproces.

Wanneer gekeken wordt naar verpleeghuizen, ligt de kwaliteitsnorm op een niveau dat het zowel financieel als qua personeelsbezetting volgens Actiz niet is vol te houden wanneer de vergrijzing toeslaat. Hoewel er sinds 2018 ruim 23.000 nieuwe medewerkers zijn bijgekomen in verpleeghuizen, lopen wachttijden op met meer dan 500 mensen per maand.

Vilans, het kenniscentrum voor langdurende zorg, geeft aan dat het probleem dat ontstaat door de vergrijzing en de krapte op de arbeidsmarkt, alleen op te lossen is als de vraag naar het verpleeghuis wordt voorkomen. Dan gaat het om nieuwe vormen van wonen, preventie, ingrijpen bij risicovolle situaties en digitale oplossingen.

Het is duidelijk dat innovatie in de ouderenzorg nodig is. Om de zorg betaalbaar en kwalitatief goed te houden, is vergaande inzet van technologie noodzakelijk. Cruciaal zijn wijkverpleegkundigen met competenties op het gebied van zorgtechnologie. PlatformVmZ creërt voor wijkverpleegkundigen een digitale werkomgeving. Om aan cliënten in de thuissituatie de juiste mogelijkheden te kunnen aanbieden en juist te adviseren, heeft de verpleegkundige inzicht nodig in de mogelijkheden die de technologie biedt. 

Daarbij loont het uiteraard naar voorbeelden in het buitenland te kijken. In dit blog: Singapore en Estland.

In Singapore bestaat het project SHINESeniors dat tot doel heeft om ouderen zo lang mogelijk thuis te kunnen laten wonen: ‘ageing-in-place’. Daarbij wordt niet alleen ingezet op zorgtechnologie maar ook op kennis van de psychologie van het ouder worden. Hierbij wordt technologie ingezet om inactiviteit te monitoren, medicatieveiligheid te bevorderen, alarmering te activeren en vrijwilligers te betrekken bij het zorgproces. Binnen de appartementen van CuraeVitel Balie wordt eveneens sensortechnologie gebruikt.

Door sensortechnologie kan de fysieke omgeving (luchtkwaliteit, geluidsniveau, etc.) en het leefpatroon van senioren (mobiliteit, medicijngebruikt, etc.) in beeld gebracht worden.  Afwijkingen in het dagelijkse patroon van ouderen kan op een niet opdringerige manier op afstand inzichtelijk worden gemaakt. Afhankelijk van de aard van de afwijking kunnen dan interventies plaatsvinden.

Op deze wijze biedt technologie ouderen ondersteuning voor zelfredzaamheid. Het gebruik van technologie kan screening en diagnostiek verbeteren doordat de oudere over meer zelfinzicht beschikt. Daarnaast verbetert technologie het bepalen van de gezondheidstoestand van ouderen: de informatie richting zorgprofessionals is gebaseerd op het eigen profiel van een cliënt.

Estland geldt met 1,3 miljoen ‘digitale burgers’ als hét voorbeeld van een volledig digitale samenleving waar internet een grondrecht is en alle onlinediensten zijn aangesloten op één overheidsportaal. In Estland zijn de ziekenhuizen sinds 2008, verplicht om digitaal de patiënten te informeren. De patiënt bepaalt of de artsen alles of een gedeelte van hun digitaal patiëntendossier mogen inzien. Het e-patiëntenportaal (Health Information System) beheert ongeveer 95% van de data die door ziekenhuizen worden gegenereerd.

De kunst is om zorgtechnologie onderdeel te maken van de zorgpraktijk en de professionals te betrekken bij de innovatiekracht die dat oplevert.

 Tips:

• Problematiek van de ouderenzorg vergt nieuwe benaderingen waarin zorgtechnologie en digitalisering een belangrijke rol spelen.
• Innovatie werkt alleen als het een integraal onderdeel uitmaakt van de zorgpraktijk.

In de zorg wordt veel gesproken over big data. Het lijkt vanzelfsprekend, maar waar hebben we het eigenlijk over?  Wat betekent het als data veel meer invloed gaat hebben op de inrichting van zorgprocessen. In deze blog werk ik het uit aan de hand van waardegedreven zorg.

In het model van ‘waardegedreven zorg’ wordt aangegeven dat het doel van zorgprocessen is om waarde te creëren voor belanghebbenden, in de eerste plaats de patiënt. Porter beschrijft dit proces vanuit de gezondheidszorg. Waardegedreven zorg gaat uit van het totale zorgproces: keukentafelgesprek, interventies, nazorg en resultaat.

Data maakt inzicht in resultaten mogelijk

Porter koppelt de prestatie die de gezondheidszorg moet leveren daarmee aan de uitkomsten voor de patiënten en relateert ze aan de feitelijk gemaakte kosten (Porter en Teisberg, 2006). Waarde wordt bepaald door de specifieke situatie van een cliënt gedurende de volledige keten van hulp en ondersteuning als vertrekpunt te nemen: van monitoring, preventie en hulp tot en met begeleiding na afloop van de hulpverlening. Daarbij staat het meten en de uitwerking van de resultaten ervan centraal.

Alleen door resultaten te meten en de kosten ervan op basis van een zorgketen in beeld te hebben worden de juiste investeringen gedaan. Nieuwe regelgeving betekent daarom iedere keer weer het risico dat kosten gemaakt worden die niet meetbaar bijdragen aan het creëren van waarde voor de patiënt. Het gaat steeds om het belonen van resultaten. Dit vergt uiteraard data om te bepalen of de resultaten behaald zijn.

Verbetering zorgproces

Voor zorgorganisaties geldt daarom steeds meer dat ze het belang en de toegevoegde waarde van data meer gaan inzien. Op basis van data wordt empirisch onderbouwd hoe de primaire processen in de eigen organisatie kunnen worden verbeterd. Door de beschikbaarheid van informatie krijgen organisaties meer en sneller zicht in de effecten van het handelen van professionals.

Het gaat hierbij om de ontwikkeling naar transparante kwaliteitscriteria, met eenduidig gedefinieerde best practice uitkomsten per medische aandoening. Deze uitkomsten zullen de komende jaren steeds meer en beter beschikbaar komen. Door het op grote schaal verzamelen van data vindt er beïnvloeding plaats op kwaliteit en vaak ook op kosten.

Werken vanuit data houdt in dat de organisatie ingericht wordt om eenduidig te registreren in de werksystemen. Want dat leidt tot datakwaliteit. Maar ook dat data eenduidig worden geanalyseerd, met gebruik van juiste definities en prestatie-indicatoren. En dat op basis van deze analyses vervolgens de juiste sturende activiteiten worden uitgevoerd.

Tips

• Invoering van datagedreven werken verruimt de mogelijkheden van professionals
• Invoering van waardegedreven zorg vergemakkelijkt de nadruk op kwaliteit en kosteneffectiviteit

Jeninga, A. en H. Woldendorp. (2019). Dit is waardegedreven zorg. Veranderen vanuit systemisch perspectief. Amsterdam: SWP

Porter, M.E. en E.O. Tisberg. (2006). Redefining health care. Creating value-based competition on results. Boston: Harvard Business School Press

Woldendorp, H. en J. Hoekman. (2019). De weerbarstige praktijk. Een evolutietheorie van het sociaal domein. Amsterdam: SWP

Het voordeel van werken met blockchain is dat er niemand exclusief eigenaar is: er is sprake van een verregaande vorm van decentralisatie. De data zijn eenmalig (en niet te veranderen) vastgelegd, niemand kan iets met de data doen en het is transparant. De decentralisatie is geborgd doordat het netwerk bestaat uit verschillende computers die allen over een kopie van de data beschikken. Als iets wordt aangepast, wordt iedereen daarover geïnformeerd: niemand heeft alleen de beschikking over data.

Interoperabiliteit (samenwerkbaarheid) in de zorg wordt belemmerd door het identificeren van patiënten en het blokkeren van uitwisselen van informatie. Er bestaan enkele voordelen van het werken met blockchain:

• De blockchain blijft onveranderlijk en blijft te traceren, waardoor cliënten informatie gemakkelijk naar zorgprofessionals kunnen sturen.
• Een medisch dossier dat wordt toegevoegd blijft veilig.
• Zorgprofessionals die data willen bekijken kunnen via de blockchain van de cliënt toestemming krijgen.

Eén van de uitdagingen is dat gezondheidsinformatie niet altijd toegankelijk is. De intentie is om dat vanaf 1 juli 2020 te doorbreken door de verplichte invoering van een Persoonlijke Gezondheidsomgeving voor iedereen. Blockchain technologie zorgt in principe voor vermindering van complexiteit, volledig betrouwbare samenwerking en veilige informatie.

Hoe werkt block chain? Stel je een spreadsheet voor die voortdurend wordt gekopieerd op een netwerk van duizenden computers. Dat is de essentie van blockchain: een gedecentraliseerd digitaal ‘grootboek’ dat een overvloed van voortdurend bijgewerkte en hoog versleutelde virtuele documenten bevat.

Iemand wil een verandering in de blockchain aanbrengen door een nieuw ‘block’ aan te brengen. Dit ‘block’ wordt bekendgemaakt in het hele gedecentraliseerde netwerk. Als het door alle computers is ‘bekeken’, dan wordt de verandering aangebracht in de keten. Alle computers gaan akkoord met de verandering, die daarna niet meer veranderbaar is.

Het grote voordeel hiervan is dat het hele proces van het bij elkaar brengen en harmoniseren van data qua tijdsinvestering enorm wordt teruggebracht. Bij een goede inrichting kan ervoor gezorgd worden dat alle data relevant en ondubbelzinnig zijn. Hierdoor bestaat in de gehele keten van zorgverlening de beschikking over betrouwbare data.

Apple heeft inmiddels een breed scala aan zelfmetingen ontwikkeld. Via blockchain technologie kan het vastleggen en delen van gezondheidsgegevens tussen de digitale apparaten en de zorgprofessional worden geborgd. IBM heeft een blockchain netwerk ontwikkeld met een aantal zorgverzekeraars om interoperabiliteit en transparantie te kunnen waarborgen.

Bij patiënt datamanagement spelen er drie zaken. In de eerste plaats dat iedere patiënt uniek is: data moeten dus gericht zijn op gepersonaliseerde zorg. Daarnaast gaat het om de wijze waarop data gedeeld kunnen worden. Ten slotte kunnen de data worden gebruikt om tot interventies te komen.

Samengevat zijn de belangrijkste toepassingen van blockchain onder meer veilig beheer van data, traceerbaarheid geneesmiddelen en patiënt datamanagement. In hoeverre het snel een grote vlucht neemt, is afhankelijk van de acceptatie van deze technologie.

Tips:

• Beveiliging van zorgdata is cruciaal; blockchain technologie kan hierin een belangrijke rol spelen.
• Blockchain technologie maakt nieuwe samenwerkingsvormen tussen professionals (netwerkzorg) mogelijk.

Regionale invulling van de zorg

Het gaat erom dat naast de betrokken zorgorganisaties en zorgprofessionals ook zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten samen de verantwoordelijkheid nemen voor de gezondheidszorg in een regio. Daarbij moeten zij aanspreekbaar zijn en regelen dat het aanbod de stijgende zorgvraag aankan. Het probleem is dat organisatiebelangen een regiomodel in de weg staan. Als de consequentie namelijk is dat de ene organisatie groeit en de andere krimpt leidt dat tot bestuurlijke afwegingen om kritisch naar die regionale samenwerking te kijken.

In mijn praktijk als organisatieadviseur zag ik vaak dat krimp voor organisaties moeilijk te hanteren is. De vraag is dan of een structuurdiscussie bijdraagt aan de noodzakelijke vernieuwing.

Essentie is dat je de juiste zorg krijgt op de juiste plek door de juiste professional. Onze aanpak vanuit CuraeVitel Balie is daarop gericht. Het gaat er ons om dat netwerken worden vormgegeven rondom kwetsbare ouderen. Afhankelijk van de situatie van deze cliënten ontstaat er een kring van zorgprofessionals en mantelzorgers rondom de kwetsbare oudere. Door zorgprofessionals digitaal te faciliteren bij hun werkomgeving ontstaat er ruimte voor vernieuwing op professioneel niveau.

Digitale infrastructuur

Een goedwerkende, onderliggende digitale infrastructuur is daarom een voorwaarde voor effectieve en efficiënte samenwerking in een regio met behoud van kwaliteit van zorg. Door de toepassing van platformtechnologie kun je digitale en fysieke netwerken op lokaal, regionaal en  nationaal niveau creëren. Het gaat dan niet alleen om netwerken rondom de patiënt, maar ook om netwerken tussen zorgprofessionals zowel binnen als buiten de muren van het zorgorganisaties.

Wat dan nodig is, is sturing van de zorg (meten, managen en bekostigen van de zorg) en integratie van de zorg (volledig geïntegreerde ketenzorg), notie van systeembenadering, financiering en transparantie met betrekking tot kosten en innovaties op het gebied van hoe zorg is georganiseerd en hoe deze wordt geleverd.

Ga werken aan persoonlijke zorgnetwerken

Een persoonlijk zorgnetwerk omvat alle professionele zorg- en hulpverleners die betrokken zijn bij de zorg en ondersteuning aan een cliënt, de cliënt zelf en de mantelzorg of informele zorg. De grootte en samenstelling van een zorgnetwerk verschilt per cliënt. Technologie speelt hierin een belangrijke rol: door op nieuwe manieren gebruik te maken van kennis en data, en door patiënten te monitoren en (op afstand) zorg te leveren, ontstaan nieuwe kansen en mogelijkheden voor cliënten. Innovaties betreffen nieuwe methodes, nieuwe faciliteiten, nieuwe organisatiestructuren, nieuwe processen en nieuwe samenwerkingsvormen tussen zorgaanbieders.

Om de innovaties in de zorg verder vorm te geven zijn daarom nieuwe creatieve landelijke netwerken dichtbij de patiënt en zorgverlener essentieel.

Tips

• Werken met platformtechnologie maakt regionaal werken eenvoudig mogelijk.
• Professionals zorgen voor juiste zorg op de juiste plek: communicatie verloopt via een platform (en niet via overleg tussen organisaties).

Literatuur

Jeninga, A. en H. Woldendorp. (2019). Dit is waardegedreven zorg. Veranderen vanuit systemisch perspectief. Amsterdam: SWP

Voor zorgorganisaties wordt het steeds belangrijker hun digitale dienstverlening aan te passen aan de wensen en behoeften van cliënten. De digitale wereld maakt het voor cliënten steeds gemakkelijker om zelf beslissingen te nemen hoe te handelen als sprake is van een beperking. Relevante gezondheidsinformatie wordt steeds meer beschikbaar.  

De kenmerken van digitale transformatie

De digitale transformatie kent de volgende kenmerken: doelmatiger maken van werkprocessen, realiseren van waardevermeerdering en ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen om de klant (cliënt) nog tevredener te stellen.

Data is in een zorgorganisatie vaak verspreid aanwezig. Daarom is aandacht nodig voor de structuur, toegankelijkheid en relevantie van die data. Dataverzameling is nodig om te komen tot kosteneffectieve vormen van zorginzet. Dit werkt alleen als de zorgprofessionals en de cliënten bij de ontwikkeling worden betrokken. 

Wie is verantwoordelijk voor de digitale strategie?

Een digitale strategie is daarmee niet alleen een zaak van het management, maar ook van professionals, cliënten en mantelzorgers. Daarbij is het essentieel rekening te houden met (het ontbreken van) de digitale van die drie groepen. Het gaat dus niet alleen om het ontwikkelen en implementeren van een digitale strategie, maar daarna ook om het begeleiden van de professionals en cliënten die ervan zouden moeten profiteren. 

Juist het perspectief van professionals en cliënten dient centraal te staan bij de ontwikkeling van software. Dit vereist dat de bouwers van software over reële zorginhoudelijke kennis beschikken.

Afname informatieasymmetrie

Hoewel er altijd een verschil in kennis is tussen zorgprofessional en cliënt neemt de informatieasymmetrie steeds meer af. Van een zorgafhankelijke relatie zien we een beweging naar partnerschap. Dit verandert de interactie tussen professional en cliënt: partnerschap vergt een ‘dialogische’ houding van professionals. 

Topol geeft aan dat de zorg de komende jaren een ontwikkeling kent van ‘digitized’ naar ‘democratized’. Door de beschikbaarheid van data zullen steeds meer nieuwe vormen van diagnostiek (zonder artsen) beschikbaar komen. Cliënten en patiënten gaan verbindingen met elkaar aan: door het delen van ervaringsgegevens ontstaan nieuwe oplossingen. Netwerken en co-creatie gaan toenemen. 

Tips voor de digitale transformatie

• Investeer in de datavaardigheden van zorgprofessionals: dit leidt tot verhoging van kwaliteit van zorg, betere verbindingen met cliënten en inzicht in kosteneffectieve interventies
• Ontwikkel een digitale strategie om de positie van cliënten te versterken

Literatuur

Bakas, A. en W. Kepinski. (2016). De digitale transformatie. Het ‘handboek soldaat’ voor de disruptie en digitalisering van business. Dexter

Topol. E. (2015). The patient will see you now. The future of medicine is in your hands.  New York: Basic Books

Zelfsturing vanuit een visie op zelforganisatie

Wat is de aanname? Binnen zorginstellingen wordt gedacht dat zelfsturing leidt tot: lagere zorgkosten (besparing management; staffuncties; ondersteunende functies); hogere kwaliteit en hogere werktevredenheid van teams. Uit ervaring blijkt dat dat niet zo is. Of beter gezegd, als je zelfsturing niet vanuit een visie op zelforganisatie invoert, kom je nogal wat problemen tegen die het omgekeerde opleveren.

Hoe komt dat? Laten we eens kijken hoe het werkt. Als manager en professional hebben we verschillende drijfveren. We vinden het echter vaak moeilijk om met die verschillen om te gaan. Andere eigenschappen/drijfveren dan die we zelf hanteren worden als belemmerend gezien. 

Maak drijfveren inzichtelijk

Een aanpak is daarom om de drijfveren van elkaar inzichtelijk te maken. Dan ontstaat (mogelijk) een gedeeld perspectief en kom je tot een gedeeld handelingskader. Het blijft immers vreemd als de ene drijfveer (management) voor de andere drijfveer (professional) gaat zeggen dat die autonoom moet gaan handelen, zonder dat inzicht is in de randvoorwaarden die die professional daarvoor nodig heeft. Dat is dan weer een visie op zelforganisatie.

Daarbij blijkt het vaak erg vermoeiend om te proberen anderen te veranderen. Het onderliggende vertrekpunt is eigenlijk dat de ander niet wordt geaccepteerd zoals hij of zij nu is. Het is echter nog ingewikkelder: ‘waar aandacht heen gaat, daar vloeit energie naar toe en waar energie heen stroomt, daar groeit het leven. Veranderingsmanagement werkt met een ist– en een sollsituatie. (…) We willen A veranderen in B, en geven zonder het te beseffen extra energie aan de bestaande situatie. Door weg te willen van A, geven we aandacht aan A en maken A juist sterker.’ (Bommerez, 2001, 20)

In organisatievormen gaat het er om drijfveren te managen (Malik):

• Collega’s en managers moeten gemanaged worden
• Zorg dat je weet wat voor mensen je collega’s en je manager zijn
• Gebruik de kracht van je manager
• Neem zelf de verantwoordelijkheid voor onderling begrip
• Communiceer zo dat de zender weet dat het ontvangen is

In zorgorganisaties gaan drijfveren over het behalen van resultaten: hoe goed en effectief is mijn zorgverlening. Als binnen een organisatie drijfveren leiden tot gevarieerd gedrag (handelingsrepertoire) dan is de kans groter dat met veranderende situaties kan worden omgegaan. Als professionals (binnen kaders) op een eigen manier kunnen werken ontstaat een betere verbinding met de individualiteit van cliënten.

Zorgprofessionals toetsen management

Als een organisatie kiest voor zelforganisatie, dan dient in de visie uitwerking te worden gegeven aan: zorgen voor doelen, organiseren, besluiten, controleren en mensen ontwikkelen. Zelforganisatie is haalbaar in een organisatiecultuur die gericht is effectiviteit en resultaat: het gaat dan niet om motivatie maar om gedrag; niet om inspanningen maar om resultaten. Hier ligt de toets van de zorgprofessionals naar het management die blijkbaar voor deze organisatievorm kiest: kunnen ze van te voren aangeven wat ze willen bereiken en vooral hoe ze dat dan gaan doen.

In complexe organisaties (dat zijn de meeste grote zorginstellingen) kan het management alleen sturen met behulp van een algemeen geformuleerde missie en een algemene meestal vaag omschreven  toewijzing van breed geformuleerde functies. Het gaat om een beperkt aantal basis gedragsregels. De organisatie wordt zo ontworpen dat het in staat is zich aan te passen, te leren en het vermogen heeft zich verder te ontwikkelen.

Wat betekent dit voor management:  formuleren van de vereiste principes en regels, zorg dragen dat de principes door iedereen worden gedragen, implementeren van principes en regels voor effectieve communicatie. 

Doordat informatie eenvoudig en horizontaal verspreid wordt is het eenvoudig voor (nieuwe) voorkeuren, ideeën en ervaringen om verspreid te worden. Wat er dan gebeurt is dat de zorgprofessionals steeds meer gericht zijn op elkaar en steeds minder op de eigen organisatie. Vanuit ons platformVmZ zien we dan ook dat steeds meer zorgprofessionals geïnteresseerd zijn om met elkaar tot samenwerking (zorgbedrijf) te komen.

De kunst voor zorginstellingen is dan ook om eerst die visie op zelforganisatie te ontwikkelen en dan te komen tot een gedeelde agenda met professionals en cliënten (mantelzorgers).

Tips voor succesvolle zelfsturing

• Zelforganisatie en zelfsturing werkt alleen als er inzicht is in de onderliggende principes
• Zelfsturing gaat niet om de afbouw van managementfuncties maar het opnieuw inrichten van werkprocessen, waarbij de ondersteuningsstructuur fundamenteel wordt aangepast

Literatuur

Bommerez, Jan en Kees van Zijtveld. (2001). Kun je een rups leren vliegen. Over de noodzakelijke kwantumsprong van veranderingsmanagement naar transformationeel leiderschap. Eemnes: Uitgeverij Nieuwe Dimensies, 2001

Brafman, O. en R.A. Beckstrom, De zeester en de spin. De onstuitbare kracht van organisaties zonder leider. Bruna, 2006

Malik, F. (2009). Systemisches Management, Evolution, Selbstorganisation. Grundprobleme, Funktionsmechanismen und Lösungsansätze für komplexe Systeme. Bern: Haupt Verlag

Woldendorp, H. (2018). Toekomstbestendige zorgprofessionals en zorgorganisaties. De consequenties van platformtechnologie voor de ouderenzorg. Assen: Koninklijke Van Gorcum

Woldendorp, H. en A. Jeninga. (2018). Organisaties ontwarren. Systemisch kijken, denken en doen binnen de gezondheidszorg. Amsterdam: Uitgeverij SWP

Hoewel het uitgangspunt is dat de (kwetsbare) oudere burger zolang mogelijk in zijn of haar eigen woonomgeving kan blijven wonen is de zorg in Nederland zo ingericht dat het soms lastig om de juiste – en financierbare – zorg te vinden in Nederland. Voor de Zorgverzekeringswet (Zvw) is een indicatie van een wijkverpleegkundige nodig, de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) loopt meestal via een keukentafelgesprek en voor de Wet langdurige zorg (Wlz) is een indicatie van het Centraal Indicatieorgaan Zorg (CIZ) nodig. Voor de aanvraag van een Persoonsgebonden Budget (PGB) is de toegang vaak nog lastiger. Er is sprake van een gefragmenteerde inrichting van de toegang op zorg.

De essentie is de leefwereld

Cliënten invoegen in een financieringsgrondslag (Zvw, Wmo, Wlz) doet geen recht aan hun leefwereld.  In die leefwereld gaat het niet alleen om zorg maar ook om wonen, diensten en informatievoorziening. Dit betekent dat er naast een toekomstbestendige zorginfrastructuur ook aandacht moet zijn voor de kwaliteit van wonen, de toegankelijkheid tot informatie en de samenhang met maatschappelijke organisaties. 

Wenselijk is wel uit te gaan van de individuele omstandigheden.  Er is een grote mate van diversiteit onder ouderen: aan de ene kant mensen die tot latere leeftijd vitaal blijven; aan de andere kant mensen die steeds meer zorg en ondersteuning nodig hebben. De mogelijkheden om langer zelfstandig te blijven wonen nemen alleen maar toe: technologische ontwikkelingen, nieuwe behandel- en zorginterventies, sociale buurt initiatieven en vormen van e-health.

Belangrijk is het behoud van functionaliteit en zelfredzaamheid van burgers in samenhang te zien met het sociale netwerk in zijn leefomgeving. Mantelzorgers en verwanten spelen een belangrijke rol in het behoud van vitaliteit, herstel of voorkomen van verslechtering van de gezondheid. Bij zorgverlening binnen de Wmo, Zvw en de Wlz ontbreekt het soms aan verbinding tussen het zorgproces en de maatschappelijke problematiek (mobiliteit, zelfstandig wonen, financiën en het sociale netwerk).

Zelfregie

Cliënten hechten steeds meer belang aan maatwerk, stellen meer eisen aan de beleefde kwaliteit van de zorg en ondersteuning die zij nodig hebben en willen daarin ook meer zelfregie hebben. De toenemende macht van cliënten betekent dat zorgorganisaties voor de uitdaging staan hun zorginfrastructuur hierop aan te passen. De (dubbele) vergrijzing betekent een te verwachten groei van het zorgaanbod. De kunst is om op basis van vraagstellingen verbindingen te maken tussen professionele zorg en ondersteuning en de leefomgeving (in de volle breedte) van cliënten.

Cliënten hebben dus een navigatieprobleem. De meeste cliëntportalen van gemeenten en zorginstellingen vereisen voorkennis: er is veelal sprake van een portaal dat organisaties en functies uitwerkt. Het gaat er echter juist om bij de leefwereld van een cliënt uit te komen. Om tot een simpele oplossing te komen voor dit navigatieprobleem is CuraeVitel Balie ingericht. De cliënt kan online vragen stellen en wordt daarna begeleid door een wijkverpleegkundige.

Tips om het navigeren in de zorg makkelijker te maken:

• Ga bij het inrichten van een cliëntportaal uit van de behoeften van de vraagsteller.
• Richt zorgprocessen vanuit een samenhangende visie in.

Reorganisaties als routine

Volgens Brunsson (1985) veranderen organisaties helemaal niet door de vorm aan te passen; ze veranderen door de omgeving (de cliënten willen het anders) of door technologie (je krijgt nieuwe werkprocessen). Reorganisaties zijn daarom niet zozeer breuklijnen in een organisatie als een routinematige activiteit.

Reorganisaties leiden voor professionals meestal tot gevoelens van vermoeidheid, overgaand in stagnatie. Stagnatie uit zich in: verlies van productiviteit en creativiteit, afname van flexibiliteit en initiatief, stilstand in de loopbaanontwikkeling, werkgerelateerde symptomen: depressie; burn-out; verouderde kennis (Van de Water, 2017). Je komt dit in veel zorgorganisaties tegen. Dat is uiteraard niet leuk werken.

Ontwikkelvermogen voorkomt stagnatie

Reorganisaties maken werk vaak vermoeiend. Ontwikkelingen, indien gedragen, maken werk juist leuker. Even wat theorie: in de systeemleer werkt het zo dat als een systeem (individu) zich wil aanpassen aan de nieuwe eisen die de omgeving stelt dan moet dat systeem (individu) (systemisch geduid) over dezelfde interne variëteit (flexibiliteit; ontwikkelingsvermogen) beschikken als de variëteit die voortkomt uit de omgeving. 

Als je niet voldoende ontwikkelingsvermogen hebt dan zul je zien dat je gaat stagneren: die ontwikkelvermogens hebben te maken met je persoonlijkheid, professionaliteit en loopbaan. Je kunt het overigens ook omdraaien: juist nu biedt de omgeving een grote variatie om aan kennisontwikkeling te doen. Daarom is  ondernemend gedrag ook zo belangrijk.

Zo zorg je voor leerrijke werkomgeving

Wat gaan we doen? De kunst is een werkomgeving te creëren waarin professionals het leuk vinden nieuwe ervaringen op te doen en daarvan te leren. Daarvoor heb je als professional twee  eigenschappen nodig (Reijerse/Woldendorp, 2000):

• Zelfvertrouwen: krijg je door stellen van eigen doelen en doorzetten om resultaten te behalen
• Leervermogen: krijg je door open te staan voor de mening van anderen over je prestaties 

Van de werkomgeving mag dan worden verwacht: bieden van uitdagingen, stellen van duidelijke doelen, betrekken van professionals bij de opstelling van die doelen, geven van aandacht, stimuleren en feedback geven. Als je reorganiseren vanuit dit perspectief inricht (het wordt leuker) dan stimuleer je het verandervermogen van individuen en organisaties.

Goede zorgprofessionals en management zijn verantwoordelijk om hoogwaardige zorg te leveren, binnen de beschikbare middelen. Juist van het management van de complexe ouderenzorg mag verwacht worden dat vanuit de eigen managementverantwoordelijkheid de kwaliteit van de zorg wordt verhoogd. De kern is het niet zozeer problematiseren van de eigen situatie maar het ondersteunen van professionals bij het vinden van creatieve oplossingen. Professionals staan voor de uitdaging hun management en bestuur hierop te toetsen. Je krijgt dan omgekeerde machtsverhoudingen. De relatie tussen cliënten en zorgprofessionals bepaalt de identiteit van de organisatie. De rest is randvoorwaardelijk.

2 tips om stagnatie op de werkvloer te voorkomen:

• Een leuke werkomgeving ontstaat door horizontale verbindingen: veel regelruimte voor zorgprofessionals en een hoge mate van verantwoording afgeven door management.
• Het leervermogen van zorgprofessionals wordt versterkt door ze aan te spreken op ondernemend gedrag.

Literatuur

Brunsson, N. (1985).  The irrational organization. Irrationality as a basis for organzational action and change. Chichester, John Wiley & Sons, 1985

Reijerse, C. en H. Woldendorp (2000). Prestaties en competenties managen. Organisatieverandering en gedragsverandering. Assen: Van Gorcum

Water, R. van de en M. Weggeman (2017). Stagnatie van professionals. Voorkomen en aanpakken.  Schiedam: ScriptumWoldendorp, H. en A. Jeninga. (2019). Organisaties ontwarren. Systemisch kijken, denken en doen binnen de gezondheidszorg. Amsterdam: SWP

Onze samenleving verandert en steeds meer mensen maken gebruiken van zorg. De zorgsector zal zich hieraan moeten aanpassen. Daarvoor is een goed beeld nodig van de zorg, gebaseerd op de waarde voor de patiënt – de ervaren kwaliteit, de effectiviteit en de kosten.

Wat is de waarde van zorg?

Dat is de vraag die centraal staat in dit boek. Met het antwoord op deze vraag kunnen zorgorganisaties processen beter inrichten en meer waarde creëren voor de patiënt. Die is immers het uitgangspunt van waardegedreven zorg. De grondlegger van deze visie, Michael Porter, heeft in 2017 een agenda voor Nederland opgesteld. Die agenda wordt in dit boek verder uitgewerkt. Voor hedendaagse zorgorganisaties is het begrijpen van systemen een sleutelcompetentie. Daarom kijken de auteurs in dit boek vanuit de systeemleer naar de manier waarop zorg tot stand komt. Dit gebeurt op verschillende niveaus: de organisatie die zorg levert, de samenwerking tussen organisaties rond een medische aandoening en het landelijk niveau.

In de praktijk zien de auteurs nog maar zelden een systemische aanpak. Waardegedreven initiatieven richten zich meestal op een afdeling in plaats van op de hele organisatie of samenwerking. Een effectief zorgproces draait echter om de verbinding tussen prestatie en innovatie. Met het Viable System Model (VSM) heeft Stafford Beer een werkbare vertaling gemaakt van de systeemtheorie naar de praktijk. De auteurs werken verschillende onderdelen van het VSM uit naar de Nederlandse praktijk. Dit boek is bestemd voor iedereen die zich bezighoudt met het organiseren van zorg. Het boek maakt onderdeel uit van ‘De organisatie van zorg’ – een serie managementboeken die vanuit verschillende invalshoeken en vakgebieden kijkt naar de manier waarop wij zorg vormgeven, nu en in de toekomst.

Immers, burgers en professionals hebben te maken met een stijgende vraag naar en complexiteit van zorg. Daarom hebben zowel burgers als zorgprofessionals en zorgorganisaties behoefte aan oplossingen die hen ondersteunen bij de realisatie van behoeften en doelen van burgers en tegelijkertijd zorgverlening beter, veiliger en kostenefficiënter maken.

De gezondheid van de bevolking wordt niet alleen door de zorg beïnvloed. Een minstens zo groot aandeel hebben de motivatie, leefstijl en omgeving van de mensen. Het blijkt dat door regionaal en transmuraal samenwerken in aaneengesloten zorgketens voor specifieke doelgroepen, gezondheidswinst voor de bevolking wordt gerealiseerd.

Het is belangrijk om het behoud van functionaliteit en zelfredzaamheid van individuen in samenhang te zien met het sociale netwerk in de leefomgeving. Mantelzorgers en verwanten spelen een belangrijke rol in het behoud van vitaliteit en herstel of het voorkomen van verslechtering.

Wij hebben CuraeVitel Balie ingericht om het voor cliënten eenvoudig te maken om toegang te krijgen tot zorg. Een voorbeeld daarvan is de samenwerking met Reumazorg Zuid West Nederland.

Dit nieuwe samenwerkingsverband moet betere samenwerking mogelijk maken tussen het sociaal domein en de tweede lijn voor reumapatiënten. Reumazorg Zuid West Nederland (ZWN), een specialistisch reumatologisch behandelcentrum met elf vestigingen en het hoofdkantoor in het Zeeuwse Goes, heeft een overeenkomst getekend met CuraeVitel Balie.  Met als doel: reumapatiënten die om andere dan puur medische redenen in de specialistische zorg terecht komen, een alternatieve, meer op welzijn georiënteerde, aanpak aanbieden.

Reumazorg ZWN levert integrale zorg vanuit de beginselen van positieve gezondheid. Het doel is dat patiënten de regie over hun leven kunnen nemen. Een probleem daarbij is dat bij een derde van de patiënten andere zaken meespelen. Denk bijvoorbeeld aan financiële problemen, relatieproblemen, opvoedingsperikelen of gebrekkige voorzieningen. De stress die patiënten daarvan ondervinden, leidt tot meer gewrichtspijn en dus komen ze weer (onnodig) terug in het medisch domein.

CuraeVitel Balie ondersteunt bij het voeren van de eigen regie en zorgt voor verbindingen met het sociaal domein. Het totale zorg- en ondersteuningsproces wordt gemonitord waardoor de communicatie tussen zorg- en hulpverleners wordt gefaciliteerd.

Tips

• Zelfredzaamheid van individuen werkt alleen als er samenhang is tussen het zorgsysteem en het sociaal domein.
• Het vraagstuk van een lastige toegang op de verschillende zorgsysteem kan het gemakkelijkst worden opgelost door uit te gaan van de vragen van cliënten en niet gericht te zijn op het aanbod binnen Zvw of Wmo.

Literatuur

Woldendorp, H. en J. Hoekman. (2019). De weerbarstige praktijk. Een evolutietheorie van het sociaal domein.  Amsterdam: SWP

Een PGO is dus een Persoonlijke Gezondheidsomgeving voor alle gezondheidsinformatie en –ondersteuning, waar gebruikers online en op een veilige manier gezondheidsgegevens kunnen verzamelen, beheren en delen. Een PGO is een levensbreed online hulpmiddel voor alle burgers – patiënten en cliënten – om grip te houden op hun eigen gezondheidsdata: van behandeling tot medicatie, van inentingen tot onderzoeksuitslagen.

Door te werken met een digitaal platform wordt een impuls gegeven aan de versterking van de verbinding tussen ziekenhuis, thuiszorg, GGZ en huisartsen. Het platform maakt het mogelijk tot een betere uitwisseling van gegevens te komen tussen cliënt/patiënt, het eigen netwerk (informele zorg) en zorgprofessionals.

Bij de inrichting van een digitaal platform draait het om drie componenten: hoe leg ik gegevens vast, welke functionaliteiten bied ik aan en hoe faciliteer ik (zorg)netwerken. De overheid en MedMij (verantwoordelijk voor de te gebruiken standaarden) richten zich met het PGO vooral op medische gegevens. Natuurlijk is dit belangrijk, maar het gaat er vervolgens vooral om wat je met die gegevens kunt:  hoe zorg je dat er relevante informatie beschikbaar is rondom de cliënt/patiënt en het zorgproces. Door het optimaliseren van (digitale) interactie kan de kwaliteit worden verbeterd en de (transactie)kosten worden verlaagd. Door het digitale platform is  er 24uurs toegankelijkheid van zorg en ondersteuning. Op deze manier wordt een PGO niet een administratieve aanvulling maar een middel om zorgprocessen te optimaliseren.

Tips:

• Richt zorgnetwerken in op basis van platformtechnologie
• Zorg via datagedreven werken voor een verbinding tussen Wmo, Zvw en Wlz

De Nederlandse samenleving blijft vergrijzen en steeds meer mensen maken gebruik van de Nederlandse zorg. Omdat het aantal mensen dat zorg nodig heeft toeneemt, moet de zorgsector zich gaan aanpassen. Daarvoor is een goed beeld nodig van de zorg, gebaseerd op de waarde voor de patiënt – de ervaren kwaliteit, de effectiviteit en de kosten.

Binnen de zorg is vaak een spanning tussen de kwaliteit en de doelmatigheid. Enerzijds gaat het om het bieden van hoogwaardige zorg, anderzijds gaat het om een toekomstbestendige zorginvulling. Een model om tot een nieuwe balans te komen zou het model van waardegedreven zorg kunnen zijn.

Waardegedreven zorg

Waardegedreven zorg gaat om kwaliteitsverbetering en lagere kosten mogelijk maken door specialisatie. Centraal staat wat een zorgproces oplevert: mate van gezondheid of herstel, tijd tot herstel, duurzaamheid van het herstel en de langetermijneffecten van de therapie. Het gaat hierbij niet om één specifieke interventie maar om de uitkomsten van het gehele zorgtraject. Tijdens dit gehele zorgtraject wordt breder samengewerkt en wordt gestuurd op een gemeenschappelijke aanpak en cliëntuitkomsten. Dit is mogelijk door de verschillende specialisaties.

In de Nederlandse zorg wordt al geëxperimenteerd met deze variant van zorg, zowel bij Cure als Care. Dit nieuwe zorgsysteem is duurzaam omdat laagcomplexe zorg in lokale zorgcentra wordt georganiseerd, hoog complexe zorg in een aantal interventiecentra en laagcomplexe electieve ingrepen in gespecialiseerde klinieken. Wel is het essentieel om de focus op kostenreductie te verleggen naar de kern van de zorg: het bereiken van de optimale resultaten voor de patiënt. Dit kan worden gerealiseerd door de samenwerking aan te gaan met alle mogelijke betrokkenen rondom specifieke patiëntgroepen of ziektebeelden (o.a. huisartsen, medisch specialisten, diagnostische centra, apothekers, VVT-instelling) en daarbij de zorgketen sluitend maken.

Bovendien kan waardegedreven zorg een mooi nieuw systeem zijn doordat de strategische agenda tot een aantal transformaties in het zorgsysteem leidt. De inrichting van netwerken die bijdragen aan het resultaat voor cliënten verschuift. Ook verschuiven de organisatie en sturing tussen proces en opbrengsten naar uitkomsten en kosten.

Waardegedreven zorg implementeren

Waardegedreven zorg betekent de patiënt als uitgangspunt wordt genomen voor het verzamelen van uitkomsten op het gebied van gezondheid, ervaren kwaliteit en kosten. Op deze manier kan in beeld worden gebracht wat de effectiviteit van de hele zorgketen is. Waardegedreven zorg is het meest effectief op de schaalgrootte van de hele organisatie. Om het te kunnen implementeren in een organisatie moeten zorgprofessionals zowel worden begeleid als worden aangesproken op hun zorginterventies. Feedback is een erg belangrijke variabel hierin.

Uit een recent verschenen Jaarverslagenanalyse van 477 VVT-instellingen (Intrakoop, Jaarverslagenanalyse VVT 2018, juli 2019) blijkt dat binnen Verpleging, Verzorging en Thuiszorg (VVT-sector) de kosten voor inhuur van externe krachten in 2018 met 18,6% tot bijna 1 miljard euro zijn gestegen. Dat is 8% van de totale personeelskosten. Frank Kaptein, directeur van inkoopcoöperatie Intrakoop, constateert dat de uitdaging om voldoende en gekwalificeerd personeel aan te trekken voor de zorgsector onverminderd groot is.

De onderzochte VVT-organisaties hebben 215.000 voltijd arbeidsplaatsen. Naast de vaste medewerkers zijn 16.390 stagiaires en ruim 163.000 vrijwilligers actief in de sector. Het aantal vacatures is met bijna 13.000 fors; 6.886 staan langer dan drie maanden open. Van deze moeilijk vervulbare vacatures betreft 95% functies die cliëntgebonden zijn. Daarnaast kampt de sector met een relatief hoog ziekteverzuim van 6,8 procent.

Verdienen zzp’er meer dan reguliere medewerkers?

Ik onderzocht of het waar was of zzp’ers meer verdienen dan werknemers. Ik bekeek dit aan de hand van een onderzoek van PwC. In 2017 deed PwC onderzoek naar de kosten per prestatie (Onderzoek tariefherijking verpleging en verzorging). Hoewel een vergelijking een aantal verschillende variabelen kent, constateerde PwC dat de kostprijs per prestatie voor een zzp’er lager is dan de kostprijs van een PV of VP binnen een zorgorganisatie. Dit komt door de veelheid aan bemiddelingsbureaus. De meerwaarde ervan is zeer discutabel. Binnen reguliere zorginstellingen wordt veelal de traditionele bedrijfsvoering gecontinueerd.

Waarom zzp’er? 

Volgens het rapport zijn er twee belangrijke redenen voor werknemers om over te stappen naar het zzp’erschap: dat ze dan meer zeggenschap hebben over de invulling van hun werkzaamheden én hogere vergoedingen kunnen bedingen.

Veel mensen besluiten zzp’er te worden omdat de sector blijft kampen met een tekort aan goed opgeleide medewerkers. Dit komt door een complexere zorgvraag en een toename van het aantal cliënten. Verkijk je er alleen niet op dat een zzp’er zogenaamd meer zou verdienen. Dit komt door de bemiddelingsbureaus en niet door de wijze hoe een zzp’er wordt ingezet bij een zorgorganisatie.

Tips

Na de discussie te hebben onderzocht, kan ik stellen dat de inzet van zzp’ers de arbeidsmarkt in de zorg juist versterkt. Om een goede keuze te maken tussen werknemerschap of zzp’erschap geef ik graag een paar tips.

• Om erachter te komen wat voor jou relevant is, kan je een discussie houden over flexcapaciteit. Door een visie te hebben op de verhouding tussen vast en flexibel werken, rekening houdend met de reële arbeidsmarktproblematiek, kan je bedenken wat volgens jou ‘goed’ is.
• De inzet van flexibel werken kan via platformtechnologie veel beter vanuit eigen regie ingericht worden. Via deze technologie kunnen bemiddelingskosten en uitzendopslagen worden afgebouwd of heel misschien zelfs worden vermeden.

De gezondheidszorg kent op dit moment ongeveer 140.000 vacatures. Er wordt veel aandacht besteed aan methodieken om met dit tekort om te gaan: uitbreiding van opleidingsplaatsen, creëren van mogelijkheden voor zij-instromers, binnenhalen van buitenlandse expertise, campagnes via sociale media en ondersteuning door technologie en innovatie.

Die technologie en innovatie veranderen echter ook de arbeidsmarkt. Zorgorganisaties staan onder druk om zorg te kunnen blijven leveren. Er zijn steeds meer samenwerkingsverbanden ? netwerkstructuren en steeds minder vaste sjablonen om tot organisatieontwikkeling te komen. Organiseren in de zorg vereist wendbaar zijn. Dit is een vaardigheid die de kern van de eigen identiteit raakt: zowel van de organisatie als van de professional.

Waarom willen professionals ondernemer worden?

De positie van zzp‘ers in de zorg is onderwerp van debat. Steeds meer zorgprofessionals kiezen ervoor om individueel of met een aantal andere professionals zelf zorg te organiseren. Er is behoefte aan een nieuwe balans tussen controle en loslaten.

Veel aandacht wordt besteed aan hoe je op de arbeidsmarkt als zorgprofessional vorm kunt geven aan de eigen ambities. Inzicht in de eigen talenten en vaardigheden is daarbij heel belangrijk.

Ons platformVmZ ondersteunt zzp‘ers in de care. Zowel bij net afgestudeerde professionals als bij professionals in loondienst die overwegen ondernemer te worden is er behoefte aan ondersteuning bij loopbaankeuzes. Hierin wordt de start-up methodiek voor organisaties en jonge professionals uitgewerkt. Naast strategische aspecten wordt de visie op loopbanen ondersteund door oefeningen en loopbaanadviezen.  Juist door goed naar jezelf te kijken wordt duidelijk of je geschikt bent om als zelfstandig ondernemer te opereren. Daarbij is een programma ontwikkeld waarin zorgprofessionals begeleid worden naar het zzp-schap of  een eigen zorgbedrijf.

Goed idee?

Waarom kies je er niet voor om eerst zelf je vak vorm te geven? Je weet immers dat je altijd werk hebt. Met collega’s geef je invulling aan je vak. De vraag is dan wat de meerwaarde van een organisatie nog is: zekerheid, inkomen, ondersteuning? Maar is dat een goed idee is? Waarom gebruik je je talenten niet om invulling te geven aan zorg die past bij de huidige tijd? Antwoord op die vraag vind je in:

In ‘Harry Woldendorp en Thomas Woldendorp. De start-up professional. Ondernemen als loopbaanstrategie. Amsterdam: SWP, 2019’ is uitgewerkt hoe je tot een loopbaanstrategie kunt komen die gericht is op ondernemen of ondernemend handelen.

Systemisch kijken, denken en doen versterkt de vitaliteit van zorgorganisaties. Daarom geeft dit boek inzicht in de manier waarop systemen werken die te maken hebben met complexiteit. Het doel is met dit inzicht het managen van complexiteit mogelijk te maken.

De auteurs baseren hun model van complexe systemen op het Viable System Model (VSM) van Stafford Beer en op het Malik Management Model van Fredmund Malik. Binnen het VSM gaat het steeds om de vraag wat een systeemonderdeel actueel en potentieel bijdraagt aan de vitaliteit van het geheel. Kernbegrippen van het Viable System Model zijn variëteit, evenwicht en recursiviteit. Deze begrippen komen in dit boek uitvoerig aan de orde. Zorgorganisaties functioneren immers in een steeds meer variërende omgeving. Door universele systeemprincipes te hanteren kunnen zij daar beter mee omgaan.

In complexe organisaties kan het management alleen sturen op basis van een algemeen geformuleerde missie en een generieke toewijzing van breed geformuleerde functies. De organisatie wordt zo ontworpen dat zij het vermogen heeft zich aan te passen, te leren en zich verder te ontwikkelen. De auteurs laten dit zien aan de hand van verschillende voorbeelden uit hun eigen praktijk. Omdat het systeemperspectief een abstract karakter heeft, werken zij in dit boek ook andere voorbeelden uit.

Dit boek is onmisbaar voor iedereen die zich bezighoudt met het besturen en bestuderen van complexe organisaties in de zorg. Het boek maakt onderdeel uit van ‘De organisatie van zorg’ – een nieuwe serie managementboeken die vanuit verschillende invalshoeken en vakgebieden kijkt naar de manier waarop wij zorg vormgeven, nu en in de toekomst. Zo kan de lezer zorg in een breder perspectief plaatsen en mogelijk bijdragen aan de verbetering ervan.

MEER INFORMATIE

‘Volgens het onzekerheidsprincipe resulteert elke structuur in een uitkomst die andere uitkomsten uitsluit’ – Zohar, 103

Hoe ga ik om met complexe vraagstukken?

Veel interventies komen voort uit wat in de mode is. Professionaliteit moet voorop staan, hoe minder management, hoe beter. Maar is dat wel zo? Pogingen om de complexiteit op te lossen via zelfsturing blijken toch lastig. Volgens mij is juist gewenst om je niet te richten op de mode maar je te baseren op fundamentele inzichten. Die fundamentele inzichten hebben betrekken op omgaan met variëteit en omgaan met onzekerheid.

Volgens Beer kun je variëteit omschrijven als het aantal toestanden (states) van een systeem. Variëteit geldt als de maat voor complexiteit binnen een systeem. Hoe meer onderdelen een systeem kent, hoe groter de variëteit. Dat wordt nog versterkt doordat de omgeving van een systeem (bijvoorbeeld klantwensen) veel meer variëteit kent dan de variëteit in de systeemonderdelen.

Bij onvoorspelbaarheid gaat het om de vraag hoe ik vandaag moet handelen als ik ervan uit kan gaan dat ik niet weet hoe de toekomst eruitziet. Systemen kennen ‘maar’ twee omgevingen: de huidige en de toekomstige. De toekomstige omgeving is per definitie onvoorspelbaar.

In een onvoorspelbare omgeving zijn interventies als sturing en planning weinig succesvol. Een effectievere strategie is knutselen. Knutselen gaat om iets in elkaar zetten met beschikbaar materiaal (interventies) en vaardigheden. Op die manier bouw je iets, bijvoorbeeld een nieuwe organisatie-inrichting.

Vrijheid binnen een systeem

Een systeem is levensvatbaar wanneer het adaptief kan reageren, responsief kan optreden, in staat is te leren en zichzelf kan regelen. Dat kan alleen als het systeem van tevoren een doel heeft vastgesteld: in organisatietermen gaat het om de vaststelling van een missie en visie

Belangrijk is om draagvlak bij alle betrokkenen te realiseren. Daarin ligt wellicht het grootste verschil met oude sturings- en handelingsperspectieven: handelen en keuzes worden niet vooraf bepaald vanuit het eigen machtscentrum (institutioneel), maar veel meer verkend, gevonden, gericht en verricht in interactie met anderen. Centrale sturing en voorspelbaarheid zijn dan ook geen gelukkige termen voor een complexe omgeving. Door te knutselen ontstaat juist wel interactie.

Dat is ook het probleem bij veel interventies die voortvloeien uit zelfsturing: die interventies komen vanuit het management zelf. We hebben immers vrijheid. Zoals Zuijderhoudt het in zijn boek heeft beschreven: ’Zelfordening vraagt om zelfactivering op het juiste moment’(p. 253). Het gaat erom dat we met elkaar bezig zijn. Door in vrijheid te kunnen handelen, ontstaat ruimte voor knutselactiviteiten.

Hoe gaat een systeem om met variëteit en onvoorspelbaarheid?

Levensvatbare systemen dienen zich continu aan te passen aan de gewijzigde omstandigheden binnen en buiten het systeem. Een cruciale vraag daarbij is ‘wat horen we te weten?’

Fisher heeft een aantal spelregels uitgewerkt om met variëteit en onvoorspelbaarheid om te gaan. Hieronder een selectie:

• Creëer een intern platform dat professionals aanmoedigt zichzelf als belanghebbende te zien bij het interpreteren van ontwikkelingen in de omgeving.
• Zoek naar aanwijzingen die je kunnen helpen een keuze te maken uit verschillende opties en kies de optie met het grootste positieve saldo van positieve en negatieve aanwijzingen.
• Bereid je voor op noodsituaties en andere situaties die snelle beslissingen vereisen door vooraf te bepalen welke hoe-regels, grensregels, prioriteitsregels, timingregels en uitstapregels in die situaties gelden.

Strategie gaat daarom niet om planmatige processen, maar om randvoorwaarden die omgaan met variëteit en onvoorspelbaarheid mogelijk maken. Complexe systemen zijn vol met relaties die elkaar beïnvloeden en non-lineaire reacties (reactie kent geen rechte lijn): kleine gebeurtenissen kunnen grote gevolgen hebben; grote interventies kunnen geen effect hebben. Als dat de werkelijkheid van een complex systeem is, dan is het verstandig je zowel voor te bereiden op gebeurtenissen die je inschat als op gebeurtenissen die je niet inschat. Dan kom je uit op knutselen. Door kleine stappen te zetten voorkom je grote schade. Als ze mislukken doe je weer een volgende kleine stap.

In complexe systemen bestaat er niet zoiets als een duidbare lange termijn. Wanneer iemand uitgaat van een lange termijn in een complex systeem dient deze er ook vanuit te gaan dat er niets nieuws zal gebeuren. Extreme gebeurtenissen kunnen echter vrijwel nooit voorspeld worden door goed naar het verleden en het heden te kijken (Taleb). Daarom wordt knutselen belangrijk: op die manier kun je heel voorzichtig vormgeven aan de toekomst (kortom: strategisch bezig zijn). Hiervoor geldt een aantal strategische principes:

• wat breekbaar is, dient in een vroeg stadium te breken (wanneer het nog klein is)
• bied met eenvoud tegenwicht aan complexiteit
• kleine bosbranden voorkomen grote

Conclusie

Ontwikkelingen binnen systemen en tussen systemen en hun omgeving zijn gebaseerd op om kunnen gaan met variëteit en onvoorspelbaarheid. Op deze manier ontstaat levensvatbaarheid. Complexe systemen zijn gericht op het creëren van maximale autonomie en vrijheid zonder dat ze uit elkaar vallen. Het begrijpen van systeemprincipes is daarom niet beperkend, maar verruimend en knutselen helpt daarbij.

Harry Woldendorp, PlatformVmZ

Bekijk zijn boek
 

Literatuur

Beer, S. (1981). Brain of the firm 2nd edition. Chichester, Engeland: John Wiley & Sons Ltd.

Fisher,L. (2010).Zwermintelligentie. Over slimme groepen en domme massa’s. Haarlem: Maven Publishing

Gharajedaghi,J. (2011). Systems thinking: managing chaos and complexity. A platform for designing business architecture.

Taleb, Nassim Nicholas, The black swan. The impact of the highly improbable. 2007

Taleb, Nassim Nicholas, Over robuustheid. Nadere filosofische en empirische bespiegelingen over de Zwarte Zwaan, 2010

Taleb, Nassim Nicholas, Antifragile. How lo live in a world we don’t understand. 2012

Zohar, D. (2017). Quantum leiderschap. Een blauwdruk voor organisaties van de 21ste eeuw. Amsterdam: Business Contact

Zulauf, C. (2001), The big picture. A systems thinking story for managers. Lexington, Linkage Press, 2001

Zuyderhoudt, R. (2007). Op zoek naar synergie. Omgaan met onoplosbare problemen. 2007