De VGZ heeft een aantal deskundigen uitgenodigd die allemaal hun visie geven op de ouderenzorg. Het thema is “Langer thuis kans of noodzaak”. Dat thema is natuurlijk goed gekozen, door de feitelijke sluiting van de verzorgingshuizen is er intramuraal weinig plek voor ouderen die enige vorm van zorg nodig hebben. Thuisblijven is voor veel ouderen dan ook niet een kwestie van keuze, maar het kan vaak niet anders. Toch biedt die dwangsituatie ook kansen om nu eens echt werk te maken van zorg thuis.

De deskundigen lijken een beetje cliché: de onderzoeker stelt vast dat onderzoek belangrijke kennis kan opleveren en pleit dus voor meer onderzoek, de moreel betrokkene deskundige stelt dat je ervoor moet zorgen dat ouderen zich altijd thuis voelen, waar ze ook gehuisvest zijn, de marketeerster ziet overal kansen en mogelijkheden, zoals het hoort in de marketing. Daarnaast zijn er mensen van instellingen die het opnemen voor de VGZ. Maar ja, de vraag is of ze het opnemen voor de VGZ omdat de VGZ hen gelden heeft toegekend of omdat de VGZ inderdaad een aantal goede beslissingen heeft genomen.

Een eigen opvatting van de VGZ lijkt niet ter discussie te staan; de deskundigen zijn naar voren geschoven om hun opvattingen naar voren te brengen. De zaal kan – puttend uit eigen ervaring – zaken inbrengen die gaan over de kansen en mogelijkheden met betrekking tot die ouderenzorg.

Een keur van zinnige zaken komt voorbij.

• Een verpleegkundige heeft een onderzoek gedaan naar het feit dat mensen niet tijdig beginnen met het nadenken over ‘het oud en gebrekkig zijn’. Als we dat eerder doen kunnen woningen sneller worden aangepast en kan veel ellende worden voorkomen, omdat mensen dan veel eenvoudiger langer thuis kunnen blijven wonen.
• Het ontbreken van goede mogelijkheden voor bekostiging van nieuwe initiatieven wordt genoemd als een belangrijke verklaring voor het feit dat initiatieven niet van de grond komen. Dit wordt natuurlijk genuanceerd door degenen die van de VGZ wel geld hebben gekregen.
• Lef wordt genoemd als een factor die veel goeds zou kunnen brengen. Bestuurders en zorgmedewerkers moeten veel meer lef laten zien. Ongetwijfeld is dat waar, veel regels kun je best tijdelijk of langere tijd aan je laars lappen als je daar goede redenen voor hebt. Minder regels is sowieso een trend, daar kun je op meeliften. Maar dat veronderstelt wel dat je uit je comfortzone komt en wat is er lastiger dan dat?
• Een spreker meldt dat hij bij de VGZ met een goed initiatief voor verbetering van de ouderenzorg werd afgeserveerd met de opmerking ‘dat is toch kansloos’. Dat lijkt me knap frustrerend, als je verhaal zo wordt neergesabeld, zonder enig inhoudelijk argument.
• De businesscase is blijkbaar heilig bij de VGZ, dat is wel een veelgehoorde opvatting. Het wordt gemeld door mensen die als ik het goed begrijp geen geld hebben gekregen, dus ik neem aan dat de VGZ onvoldoende vertrouwen had in het financiële verhaal. Relatief teveel verwachte kosten, en te weinig verwachte opbrengst, zoiets moet het zijn.
• Een interessante gedachte zou misschien kunnen zijn om meer zorgvormen als het Rosa Spierhuis te realiseren. Het Rosa Spierhuis is speciaal voor kunstenaars, voor een heel speciale doelgroep dus. Moeten we nadenken over speciale zorgvormen voor schrijvers, timmerlieden, politieagenten? Ik heb geen idee of het zou kunnen werken, het zou wel recht doen aan de marketinggedachte dat je je altijd op een specifieke doelgroep moet richten, omdat je anders niemand bereikt.

Zo gaat de discussie op en neer, met zinnige en soms ook minder zinnige dingen, veel preken voor eigen parochie, en zo is het onduidelijk of de VGZ nu informatie komt halen of informatie komt brengen. Ik kan het voor mezelf niet bepalen. Maar misschien is zowel informatie halen als brengen wel de definitie van een goed debat. En de mensen die ik als VGZ-mensen herken, lijken in elk geval goed te luisteren. Dat is in elk geval zeker een element van een goed debat, simpelweg luisteren, weten wat die ander eigenlijk zegt.

Op het eind komt de VGZ zelf toch aan bod in de vorm van de personen die verantwoordelijk zijn voor de zorginkoop van de ouderenzorg. Hebben ze iets gehoord waarmee ze echt wat gaan doen?

‘Ja, die bekostiging is natuurlijk wel een dingetje, en meer lef dat zou goed zijn en blijkbaar zijn we ook wel een beetje arrogant als we zomaar plannen van tafel vegen.’

Zo was er veel om over na te denken. Maar een gedachte blijft maar door mijn hoofd spelen. ‘Het gaat altijd over geld’, is in de loop van de avond regelmatig gezegd. En dat is misschien goed of misschien slecht, maar het is nu eenmaal zo. En als (oud-)docent economie in de zorg vind ik het persoonlijk heel goed, dat het altijd óók over geld gaat. Want het geld moet ergens vandaan komen en het komt van ons allemaal, we betalen allemaal mee via premies en belastingen.  Aan de besteding van al dat geld mag de eis worden gesteld dat het zinvol wordt uitgegeven.  Zorgverzekeraars als de VGZ zijn juist hiervoor aangesteld; zij moeten de vraag naar het efficiënt en effectief besteden van overheidsgeld stellen.

Maar toch, geld is een middel, niet een doel op zichzelf. Het grote doel moet zijn om ervoor te zorgen dat je als oudere – ook al heb je zorg nodig – zelf je zaken nog regelt en dat kunt blijven doen zolang je kunt, op de manier die je zelf wilt. Zelf bepalen hoe laat je opstaat en of je wilt ontbijten of niet. Het doel is om autonomie te realiseren, zelfredzaamheid, dat soort dingen, toch? En er zijn ontzettend veel mogelijkheden om te bereiken dat ouderen zich op hun gemak en ‘thuis’ voelen, maar daarbij moet aan één voorwaarde wel steeds voldaan worden. En dat is dat die ouderen zelf recht wordt gedaan, dat er naar ze wordt geluisterd, dat ze serieus genomen worden. En dus zal goede zorg een zorg zijn die zo veel mogelijk aangepast is aan individuele wensen. En hierbij kan een doelgroepbenadering  misschien heel goed werken. One size fits all, dus dezelfde zorg voor iedereen, dat moet nu maar eens afgelopen zijn.

Er wordt nu al op veel plekken geëxperimenteerd, het wordt steeds herhaald op in het debat. Maar veel zaken komen blijkbaar niet van de grond bij gebrek aan geld. Is het niet tijd om de financiële bril die de VGZ toch vaak opzet eens te vervangen door een bril die de mogelijkheden  en kansen van experimenten ziet? Er is 2 miljard extra overheidsgeld beschikbaar, het moet mogelijk zijn eens een tijdje wat risico’s te nemen en te kijken wat er gebeurt. Of anders gezegd, geformuleerd in de termen van deze serie columns: misschien is het nu even tijd om de waarden als autonomie en zelfredzaamheid wat meer ruimte te geven en wat minder belang te hechten aan financiële waarden. Of dat veel gaat opleveren, weet ik niet. Maar het zou in elk geval wel van lef getuigen.

U begrijpt het:  deze column gaat alweer over wat iets waard is en wat iets de moeite waard maakt; over waarde.

Verbetering van de leefomstandigheden was ongetwijfeld een belangrijke drijfveer. De behoefte om het leed dat zij dagelijks zagen onder de gewone bevolking, te verminderen. De aanleg van riolering bleek een zeer effectieve manier om de volksgezondheid te verbeteren. En dat terwijl we fenomenen als  riolering  en huisvesting – zeker tegenwoordig – helemaal niet rekenen tot de volksgezondheidsvoorzieningen. Maar dat bleken ze – als preventieve maatregelen –  in feite dus wel te zijn.

Verbetering van de volksgezondheid en daarmee het verminderen van menselijk leed, daar ging het om. Dat maakte het de moeite waard, daarom had het waarde. Maar waren er ook nog andere motieven? Het staat wel vast dat de gegoede burgerij in grote steden geen probleem had met de aanleg van deze voorzieningen omdat ze er zelf ook belang bij had. Choleraepidemieën begonnen veelal in arme wijken vanwege de onhygiënische omstandigheden, maar kon in tweede instantie ook de rijkeren treffen. Cholera was immers uiterst besmettelijk en keek niet naar iemands portemonnee. Zo beschouwd kun je zeggen dat het tot stand komen van de verbeteringen als riolering en volkshuisvesting niet alleen een uitdrukking waren van medemenselijkheid, maar ook van eigen belang. Voor het rijkere deel van de bevolking betekende het immers dat ze zelf ook minder kans hadden op besmettelijke ziekten. Bovendien was het belangrijk een gezonde arbeidersbevolking te hebben, want anders zat je zonder werkkrachten.

In moderne termen uitgedrukt, zouden we kunnen zeggen dat er een zinvolle kosten-batenanalyse werd gemaakt. ‘Het kost een paar centen maar dan heb je ook wat’, zouden we tegenwoordig zeggen. Meer gezondheid en minder menselijk leed is waardevol; meer gezonde mensen als werkkracht is ook waardevol. Valt je op dat in de eerste betekenis de nadruk meer ligt op het ethische aspect, het menselijke geluk, en in de andere betekenis meer op het economisch aspect?

Kortom, als we het hebben over waarde, van waarde zijn, waardevol zijn, dan kan het zowel over het ethische aspect gaan als het economische aspect. De hiervoor genoemde projecten zijn tegelijkertijd waardevol in ethische zin en in economische zin. Het parallel lopen van de beide aspecten van waardevolheid treedt overigens niet altijd op.

Alles wat in de zorg gebeurt, heeft zowel waarde in ethische zin, als ook in economische zin. Die twee horen bij elkaar, ook al worden we daar niet altijd blij van. Ik ga daar op volgende columns  verder op in. We gaan kijken naar de waarde van zorg, de waarde van gezondheid, de waarde van een polis in het kader van de zorgverzekeringswet en de waarde van het werk van de zorgverleners.

Let ondertussen eens op: als iemand het over waarde heeft, over welke soort waarde heeft hij of zij het dan?

Een man ligt gewond op straat, er zijn wel mensen die dat zien, maar ze lopen door. Totdat er een vreemdeling langskomt en de gewonde man naar veilige plek brengt waar hij verzorgd kan worden. De vreemdeling geeft wat geld aan degenen die de gewonde gaan verzorgen, de man wordt weer beter, het leed is geleden.

Dit is de ideale situatie die we vaak voor ogen hebben, als we denken aan het zorgen voor anderen, als we denken aan zorg in zijn algemeenheid. Er is het een of andere lichamelijke probleem, het wordt opgelost. De ene mens zorgt voor de ander. Geld speelt daarin eigenlijk geen rol. Eeuwenlang is door mensen voor andere mensen gezorgd. De medemens moest verzorgd worden en het was niet ethisch om daar geld aan te willen verdienen of daar zelf beter van te willen worden. Maar de tijden zijn veranderd.

Het zorgen voor anderen is een beroep geworden, mensen verdienen daar hun geld mee. En we vinden tegenwoordig dat het salaris dat ermee verdiend wordt niet lager hoeft te zijn dan dat van mensen die ergens anders werken. Nog steeds vinden we dat iedereen die zorg nodig heeft, verzorgd moet worden, de benodigde zorg moet krijgen. Maar ja, waar komt het geld daarvoor dan vandaan?

In Nederland heeft de overheid zich belast met de opdracht te zorgen voor voldoende geld om de zorg te betalen. En die oplossing zit hem natuurlijk in het vragen van een bijdrage aan iedereen die een inkomen heeft, die bijdrage heet premie of belasting. En het betalen van premies of belasting doen we niet graag, dus is het verplicht. Je kunt er niet onderuit. Of je nu ziek bent of niet, je moet meebetalen. Dat is solidariteit, ethisch verantwoord, op die manier zorgen we nog steeds met zijn allen voor elkaar.

Natuurlijk is er kritiek op het systeem. Je kunt vinden dat de overheid voor te weinig zorg wil betalen, dat is een veel gehoorde opvatting. Maar gedachteloos alles maar betalen ligt ook weer niet voor de hand. Want uiteindelijk moeten we als burgers die steeds oplopende rekening zélf betalen. Geld uitgeven voor zorg die eigenlijk niet nodig is, dat is niet ethisch, want dat geld is dan niet meer beschikbaar voor zorg die wel nodig is.

In het voorbeeld hierboven gaat het natuurlijk om het mooie Bijbelse verhaal van de barmhartige Samaritaan, in die tijd was het niet ethisch om het over geld te hebben als je anderen verzorgde. Volgens mij is het tegenwoordig onethisch om het níet over geld te hebben, als het over zorg gaat. Want helaas, in de zorg speelt geld altijd een rol.  Dat is misschien niet leuk en het zou plezieriger zijn als het niet zo was, maar zo is het nu eenmaal. Misschien had de titel van deze column dus beter kunnen luiden:

Zorgen voor anderen kost geld

Tom Kliphuis  is de hoogste baas van de VGZ,  de tweede zorgverzekeraar in Nederland. Ik krijg een uitnodiging – als verzekerde ben je lid van de coöperatie die de VGZ is  – om op 17 april met hem in gesprek te gaan in het mooie, nieuwe hotel van Van der Valk in Nijmegen.

Er is veel volk, er blijken zich 80 mensen te hebben ingeschreven en die zijn er ook.  Een echte uitnodiging was niet rondgestuurd, maar Tom Kliphuis heeft wel degelijk een agenda. Hij wil een presentatie houden, en ‘ja, het geeft niet als ik niet verder kom dan de 10^e slide, want u bent allen van harte uitgenodigd om te reageren’. Oh, dat wordt leuk, je kunt dus alles roepen, denk ik.

Er volgt een quiz, ‘weet u hoeveel geld we met zijn allen aan de zorg uitgeven’. Ah, denk ik, Tom wil de mensen bewustmaken van dat de zorg duur is, dat het veel geld kost, en vooral ook dat we dat met zijn allen moeten opbrengen. De schattingen lopen uiteen van 4 tot 100 miljard. ‘Weet u hoeveel procent VGZ zelf nodig heeft voor haar eigen organisatie, de gebouwen, de mensen die we in dienst hebben?’ Ah, Tom wil duidelijk maken dat VGZ een efficiënte organisatie is, die geen geld verspilt. ‘Wist u dat we geen winstoogmerk hebben’, ja natuurlijk het is belangrijk duidelijk te maken dat er geen aandeelhouders zijn die er met zorggeld vandoor gaan. Allemaal zinnige dingen, dit soort zaken moet je als zorgverzekeraar naar je verzekerden duidelijk maken om vertrouwen te winnen.

De meeste aanwezigen voelen zich een beetje betrapt, er is veel informatie die hen onbekend is, veel wat ze niet weten. En wat is er vervelender dan geconfronteerd worden met het feit dat je van alles niet weet? De sfeer wordt een tijdje een beetje bedrukt. Totdat iemand zich realiseert, ‘ja dat is wel leuk dat die Tom dat zegt, maar daar kwam ik eigenlijk helemaal niet voor’. En dan barst het los: ‘is het u bekend dat ik een chronische ziekte heb,  dat ik in de bijstand zit en dat ik veel meer moet betalen aan medicijnen dan ik vergoed krijg?’. ‘Is het u bekend dat ik heel veel fysiotherapie nodig heb, veel meer dan ik vergoed krijg?’. ‘Is het u bekend dat ik regelmatig andere medicijnen krijg dan de huisarts voorschrijft. Waarom zorgt de VGZ daarvoor? Ik raak ontregeld van andere medicijnen dan die ik normaal heb.’

Er blijkt wel een regel te zijn, je mag zeggen wat je wilt,  maar Tom gaat niet in op individuele gevallen. Punt is natuurlijk dat vrijwel alle aanwezigen juist precies daarvoor kwamen, zij wilden juist wél hun individuele situatie aan de orde stellen. Ze kwamen om te melden dat de zorg die zij vergoed krijgen onvoldoende is. Tom Kliphuis probeert begrip op te brengen voor al die mensen die ondanks de regel wel vrolijk hun eigen benarde situatie aan de orde stellen. En Tom, sympathiek als hij is, gaat soms ook nog in op die concrete situatie. Een deel van de zaken die aan orde wordt gesteld kan hij ontkrachten, maar een deel ook niet.

Het is een zeer leerzame avond, ik heb zelf in mijn boek ‘Waardevolle zorg’ geprobeerd uit te leggen hoe het zit met de kosten en  de kwaliteit in de zorg. Maar eigenlijk moet ik iedereen aanraden naar een bijeenkomst met Tom Kliphuis te gaan. Het wordt dan in een paar uur duidelijk waar de grote knelpunten in de zorg zitten.  Dan hoef je geen enkel boek meer te lezen.  Je weet dan dat het van belang is om te streven naar goede kwaliteit van zorg, en tegelijk de kosten in gaten te houden, en wel in die volgorde.

De kosten in de zorg gaan ieder jaar omhoog en dat wordt onbetaalbaar als we hier niks aan doen, is de stelling van Tom. En dat is volkomen terecht, volgens mij.  Tom is een integere man die oprecht probeert een programma ‘Zinnige zorg’ vorm te geven, belangrijk, nuttig en nodig, geen van de aanwezigen zal dit ontkennen. Maar ik ben er zeker van dat veel mensen ontevreden naar huis zijn gegaan. ‘Er gaat dus alsmaar meer geld naar de zorg, oké, maar kan er dan niet eens keer voor gezorgd worden dat ik de zorg (vergoed) krijg die ik echt nodig heb?’, dat is wat veel mensen op weg naar huis zullen hebben gedacht.